{"id":1462,"date":"2023-05-02T14:40:36","date_gmt":"2023-05-02T13:40:36","guid":{"rendered":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=1462"},"modified":"2023-05-16T12:23:31","modified_gmt":"2023-05-16T11:23:31","slug":"cylchdaith-rhoshirwaun","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=1462","title":{"rendered":"Cylchdaith Rhoshirwaun"},"content":{"rendered":"\n
<\/object>Map Cylchdaith_Rhoshirwaun<\/a>Lawrlwytho<\/a><\/div>\n\n\n\n
\n

Cylchdaith Rhoshirwaun – Manylion y daith<\/h2>\n<\/div>\n\n\n\n
\n

Amcan o hyd: 11.5 km\/7.1 milltir.
Amcan o’r amser: 4 awr.
Map AO: graddfa 1:25 000 Explorer 253.
Man cychwyn\/gorffen: Maes Parcio Neuadd y Rhos (SH 19305 29210)<\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

Disgrifiad<\/h2>\n\n\n\n

Mae holl amrywiaeth Ll\u0177n a’i Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol wedi’i gynnwys yn y daith hon. Ceir yma lwybrau arfordirol – gogledd a de – y penrhyn; dringfa raddol ar hyd llethrau Mynydd Anelog sy’n cynnig golygfeydd gwych a phanoramig, a dychwelyd drwy gaeau amaethyddol ac ar hyd cwm bychan Afon Daron.<\/p>\n\n\n\n

Mannau o Ddiddordeb<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

1 <\/mark> Rhoshirwaun <\/strong>(SH 19494 29162) – Pentref bychan yng\u00a0nghymuned\u00a0Aberdaron,\u00a0Gwynedd,\u00a0Cymru, yw\u00a0Rhoshirwaun. Fe’i lleolir ym mhen\u00a0Ll\u0177n\u00a0ar ffordd y B4413 tua 3 milltir i’r gogledd-ddwyrain o\u00a0Aberdaron\u00a0a thua 9 milltir i’r de-orllewin o\u00a0Nefyn. Mae i’r enw ‘Rhoshirwaen’ disgrifiad dwbwl. Y mae Rhos a Gwaun yn gyfystyr ac yn paru’n naturiol a’i gilydd. Rhoddwyd palis o ansoddair rhwng y ddau enw cyfystyr a’i wneud yn ‘Rhoshirwaun’. Y mae’r ansoddair yn briodol iawn gan hired y rhostir hwn. Mae’r rhos yn ymestyn o Bengopa, ar gwr plwyf Bryncroes i odre’r Ystum ym mhlwyf Aberdaron, gwell na milltir o hyd. Saif dau fwthyn dan yr unto ar y chwith wedi gadael Pengopa o’r enw Lonliffig, “diffyg ffordd”. Dyna awgryn fod tir comin yn cychwyn yno, gan nad oedd ffordd. Yna ar gwr pentra Rhoshirwaen y mae ffarm o’r enw Llidiardau a dyna awgrym eto o gaead ar y tir comin o’r pen arall, yn gadael rhos hir o Lonliffig i Llidiardau.<\/p>\n\n\n\n

Ar y rhosdir hirgul hwn y codwyd pentra Rhoshirwaun ym Mhenrhyn Ll\u0177n, ar dir comin, neu fel y d’wedai Tom Nefyn, ‘Tir neb’. Ar wahan i hawl pori ar y tir comin, yr oedd hefyd hen hawl i godi t\u0177 dan amodau arbennig – ‘tai-unos’, fel y gelwid. Dyma arhosfa olaf y Gots Fawr y Tocia ar ei ffordd o dref Pwllheli i Aberdaron.<\/p>\n\n\n\n

Dwy filltir i’r dwyrain cyfyd Mynydd Rhiw. Sefydlwyd Capel Saron yn y pentref gan y Methodistiaid Calfinaidd; fe drowyd yn d\u0177 yn 2000.<\/p>\n\n\n

\n
\"Rhoshirwaun\"
Pentre Rhoshirwaun<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Eisteddfod y Rhos<\/strong> – Yr oedd yn yr ardal hon draddodiad hir o eisteddfota ac o farddoni. Sefydlodd gweinidog y Bedyddwyr, un o’r enw Mr. John, Gymdeithas Lenyddol lwyddiannus yma. Fe haerid fod pawb ar un amser yn medru cynganeddu yn y Rhos. Nid rhyfedd i’r ‘steddfod ddod yn sefydliad o bw\u0177s yn yr ardal hon. <\/p>\n\n\n

\n
\"Eisteddfod
Cadair Eisteddfod y Rhos 1909 Llun: Iestyn Tyne, Casglu’r Cadeiriau<\/a><\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Eisteddfod Hyd y Ganwyll <\/strong>– Cychwynnodd yr Eisteddfod yn Sgubor Tynlon wrth olau cannwyll, a’r gannwyll a benderfynai hyd yr eisteddfod. Cryddion a chrefftwyr lleol eraill oedd ei phrif gynheiliaid. Byddai’r beirdd gwlad hyn yn cwrdd yn sgubor Tynlon gyda’r nos. Byddai cannwyll yn cael ei goleuo ar ddechrau’r cwrdd a’r drefn oedd mai tra parh\u00e2i’r gannwyll honno i losgi y parh\u00e2i’r eisteddfod; o ganlyniad byddai’r cyfarfod yn hwy ar noson dawel nag ar noson wyntog gan fod drafftiau’r ysgubor yn peri i w\u00ear y gannwyll redeg ac iddi losgi’n gynt. Dyna eisteddfod enwog ‘Hyd y Gannwyll’. <\/p>\n\n\n

\n
\"Seromoni
Seromoni goleuo’r gannwyll ar ddechrau cyfarfod o Glwb Hyd y Ganwyll. Evan Griffith Hughes, Y Fachwen yn goleuo’r gannwyll; Robert Griffith, Trefgraig Bach a John Evans, Y Bryn.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Buan iawn yr aeth y Sgubor yn rhy gyfyng a’r gannwyll yn rhy fyr. Yna symudwyd i Ysgol Llidiardau. Agorwyd yr ysgol yma yn 1880 ac erbyn rwan, mae’r ysgol wedi cau gan Cyngor sir Gwynedd. Cafodd ‘steddfod y Rhos lety yn hon. Hawliodd y ‘steddfod ddiwrnod-iddi ei hun – ‘Yr Ynyd’ – a dyna fu ei henw wedyn. Cofnodwyd y cerddi buddugol – yn englynion, penillion a rhigymau – mewn llyfrau a gedwid yn Nh\u0177’n y Pwll, Rhoshirwaun, gyda chroeso i bawb a’i fynno eu darllen. Ar ddiwedd y 1950au roedd y llyfrau hynny ar gael o hyd yn \u00f4l Gruffudd Parry, Crwydro Ll\u0177n ac Eifionydd<\/em> (1960).<\/p>\n\n\n

\n
\"Clwb
Cyfarfod o Glwb Hyd y Ganwyll – Llewelyn Jones, Efail Bach yn darlithio. John Morris, Prifathro ysgol Deunant; Harri Jones, Cae Rh\u00f4s: William Jones, Gladstone; John Parry Hughes, Fferm Pencaerau; Wil Williams, Brynchwiliog; Tom Gladstone, Ifan Pritchard, Gilfach; Gwilym Hughes, Prifathro Ysgol Bryncroes; a Gruffydd Parry, Pencraig Fawr, Sarn.<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

2 <\/mark> Neuadd y Rhos <\/strong>(SH 19305 29210) – Dros y blynyddoedd, bu’r syniad am Neuadd Bentref yn cnoi mewn sawl Pwyllgor ‘Steddfod yn y Rhos. Rhaid cofio mai’r Eisteddfod ydi mam y neuadd yma. Yr oedd yma hen bwyllgor Eisteddfod yn mynd yn ol i 1883. ‘Doedd dim byd o bwys yn digwydd yn Rhoshirwaun heb i bwyllgor y ‘Steddfod gytuno a hynny.<\/p>\n\n\n\n

Mae’r gair ‘sefydlog’ yn air pwysig yn Rhoshirwaun. Pasiwyd mewn pwyllgor ar 10 Ionawr, 1920, i roi cyfran o elw’r eisteddfod y flwyddyn honno i ffurfio cronfa i gael pabell sefydlog. Dyna’r awgrym a’r cam cyntaf at Neuadd y Rhos. Ar 21 Chwefror, 1920, agorwyd ‘Cyfrif y Babell’ gyda \u00a335.0.0. Erbyn Ebrill y flwyddyn honno, yr oedd holl aelodau’r eisteddfod yn aelodau o bwyllgor y Babell. Mae’r pymtheg punt ar ugain yn brawf o lwyddiant eithriadol yr eisteddfod.<\/p>\n\n\n

\n
\"Neuadd
Neuadd Rhoshirwaun<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Llwyddiant a’i gyrrodd yn gynnar yn 1921 i chwilio am lecyn addas i godi’r babell. Chwarter erw o Ros y Fachwen fu’r cynig cyntaf, ond ni lwyddwyd . Yr un fu’r hanes yn yr Hendra hefyd. Yr oedd Griffiths y Gilfach yn gofyn \u00a3 15 am glwt o dir yno, neu ddarn o Ros Tyddyn Bychan. Yr oedd gwr Penybryn yn gofyn \u00a320 am le ym Mharc y Brenin. Daeth cynnig arall gan yr Ysgrifennydd, John Hughes, Fron Olau – chwarter erw am saith a chweugain, neu swllt y flwyddyn, nes y deuai pethau’n well ar y pwyllgor. Ar 30 Ebrill, 1921, derbyniwyd cynnig John Hughes i godi’r babell ar gwr gwinllan Fron Olau. ‘Does dim cofnod o dalu’r \u00a37. 10 . 0, na’r swllt y flwyddyn. Yn \u00f4l ei ferch, M.J. Roberts, y peth pwysicaf gan ei thad oedd nad oedd ‘Whist Drive’ i’w chynnal mewn neuadd ar dir y Fron Olau. Yno yng nghwr y coed y codwyd Neuadd y Rhos. <\/p>\n\n\n

\n
\"Diwrnod
Diwrnod agor Neuadd Rhoshirwaun 28-2-1922<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

3 <\/mark> Ysgol Llidiardau<\/strong> (SH 19100 29231) – Agorwyd yr ysgol yma yn 1880 ac erbyn rwan, mae’r ysgol wedi cau gan Cyngor sir Gwynedd.<\/p>\n\n\n

\n
\"Ysgol
Ysgol Llidiardau 14-2-08 ffred Ffrancis yn cyrraedd ar \u00f4l cerdded o de Cymru<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

4 <\/mark> Mynydd Yr Ystum \/ Castell Odo<\/strong> (SH 18678 28436) – Bryn bychan a gysylltir ag Odo Gawr lle dywedir iddo gael ei gladdu dan garnedd o gerrig. Mae Castell Odo ar ei gopa lle ceir olion caer o Oes yr Efydd, ar \u00f4l 1800 C.C. Ar ei odre gogleddol mae Ffynnon Odo a cheir Capel Odo yn yr ardal. Ar y copa hefyd mae maen enfawr a elwir yn Garreg Samson. Dywedir i hon gael thaflu yma o Uwchmynydd gan Samson a\u2019r tyllau ynddi yw olion ei fysedd. O dan hon mae cawg o aur. Arddangosir creiriau crochenwaith a gloddiwyd yma yn 1958-9 yn Amgueddfa Bangor. Yn \u00f4l un gred difethwyd y gaer gan y Rhufeiniaid yn 78 O.C.<\/p>\n\n\n

\n
\"Carreg
Carreg Samson Castell Odo<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Tylwydd Teg Rhoshirwaun<\/strong> – Cyfeirir uchod at un o hen chwedlau’r cylch, ac yr oedd straeon tylwyth teg yn perthyn i’r cylch hwn. Ond un yn unig sydd yn ddilys yn y rhan hon o’r wlad. Syr John Rhys sydd yn ei chofnodi yn y Cymmrodor. Dywaid ef iddo gael gafael ar yr un stori yn union yn y gongl orllewinol o’r Iwerddon, ond does dim hunman arall. Ymddengys mai t\u0177 un drws oedd Deunant ac y byddid yn arfer gwagio’r bwced i’r domen yn yr iard o flaen y t\u0177 bob gyda’r nos. Un noson ymddangosodd dyn bach, a gofyn, ” Beth wyt ti’n feddwl wyt ti’n ei wneud?” “Gwagio’ ‘r bwced fel arfer,” atebodd y dyn, “a fy nhome n i ydyw”. “nei di sefyll ar fy nhroed i ?” gofynnai’r bychan. A chyn gynted ag y gwnaeth fe welodd res o dai yno. “Wyddwn i ddim amdanynt; nid wyf wedi eu gweld erioed o’r blaen,” meddai ‘r dyn. “Yn y ty yna yr wyf i yn byw, ac yn gorfod glanhau ar dy \u00f4l di bob nos,” meddai ‘r bychan eto, “Wel, ni wyddwn fy mod yn achosi’r fath drafferth iti – wnaiff o ddim digwydd eto,” oedd yr ateb. “Na wnaiff, ond i ti gau y drws ffrynt, a thorri drws newydd yn y cefn, ac ni chaiff yr un anifail yma ddolur byr byth eto,” ebe’r dyn bach. A seliwyd y fargen! Roedd Syr John Rhys yn methu deall pam fod y ddwy stori yr un fath, ac mewn dau le cyffelyb yn ymyl y m\u00f4r.<\/p>\n\n\n\n

5 <\/mark> Plas Carmel <\/strong>(SH 16252 28385) – Dyma brosiect cymunedol sydd am adfywio\u2019r safle lle saif Capel Carmel a hen Siop Plas, i fod yn hwb gymdeithasol fywiog unwaith eto. Mae yna gaffi ardderchog yno, ychydig oddi ar lwybr yr arfordir. Y nod yw gwneud defnydd sensitif o\u2019r capel, t\u0177, siop a\u2019r ardd i greu adnodd treftadaeth cynaliadwy a gweld bywyd unwaith eto yn y \u2018capel bach gwyngalchog ym mhellafoedd hen wlad Ll\u0177n\u2019 a welodd Cynan. Plas Carmel<\/a><\/p>\n\n\n\n

Siop Plas<\/strong> –<\/p>\n\n\n

\n
\"Siop
Siop Plas Carmel<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Capel Carmel<\/strong> (SH 16252 28385) – Dywedir bod Capel y Bedyddwyr yn dyddio o c1810 neu 1818 ond heb ei nodi ar Fap Degwm 1844. Eithriadol o fach gyda’r golau mewnol gwreiddiol. Y mae y Capel a’r Plas, y t\u0177 capel [q.v.], yn un rhes, a’r ddwy ran o’r un maint yn fras, gyda’r Nenfwd estyllog, c1915.<\/p>\n\n\n

\n
\"Capel
Capel Carmel<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

6 <\/mark> Capel Anelog<\/strong> -SH 1560 2743 – Ceir cofnod o bresenoldeb mynachaidd, yn ystod cyfnod cynnar iawn, ar gerrig coffa arysgrifedig a ganfuwyd yn Anelog. Crybwyllir safle’r cerrig hyn yn nodiadau llawysgrifen Lewis Morris, hynafiaethydd o’r 18fed ganrif (BM Add. MSS 14907, ffol. 184) cyhoeddwyd gan Owen (Owen\/1896). Dywed Morris: `Yn adfeilion Capel Angelog, plwyf Aberdaron, yn Lleyn… Geilw rhai ef yn Gapel-y-Verach neu – Capel Berach… <\/p>\n\n\n\n

Wedyn, mewn adroddiad 1858 – Dywed Mr Wynne (Cefn Amwlch) iddynt gael eu dwyn o fferm fechan ar ei stad, o’r enw Gors, rhwng Cefn Amwlch ac Aberdaron, a’u bod yn sefyll yn yr hyn a dybir oedd yn fynwent i hen eglwys, ac y mae olion safle yr eglwys dal yno. Tua phymtheg mlynedd yn ol yr oedd y tenant yn myned i ddwyn y fan i amaethu, ac wedi hyny symudwyd y meini, er diogelwch, i’w gorphwysfa presenol. Y mae Mr. Wynne yn tybio nad yw yr eglwys hon, o bosibl, yn un o gadwyn o adeiladau cyffelyb a godwyd ar hyd yr hen lwybr i Enlli o Fangor, trwy Gaernarfon, Clynnog, Llanaelhaearn, &c. Ymddengys fod sail dda i’r dybiaeth hon, oblegid gall fod y meini yn benaf wedi eu codi a’u harysgrifio yno, neu efallai eu bod wedi eu dwyn yno o Enlli ei hun ar ol diddymiad y fynachlog. Mae’n debyg bod llinell y ffordd ar gyfer pererinion i Ynys y Seintiau yn mynd trwy Nefyn a Thudweiliog, trwy Langwnnadl a Bodferin i Eglwys Fair, ym mhen draw’r penrhyn.<\/p>\n\n\n\n

Dywedodd Cyrnol Wynne Finch (Ebrill 2, 1899), …`ryw ddeng mlynedd yn \u00f4l fe es i draw (y fferm a elwir yn “Gors”) ac edrych yn ofalus am unrhyw gerrig o’r fath, a holodd y tenant. ond ni wyddai am ddim ac ni welais feini tebyg. Pan ddygwyd y cerrig hyn yma gyntaf, yr wyf yn eu cofio yn dda, a chofiaf hefyd glywed fod meini eraill yn y fan a’r lle gydag arysgrifau arnynt, ond fod y lleill i gyd naill ai wedi eu torri neu malu gymaint fel mai y ddau hyn oedd yr unig feini o werth. dwyn i ffwrdd.”<\/p>\n\n\n\n

Ar y cerrig sydd wedi\u2019u treulio gan ddwr gwelir arysgrifiadau, yn Lladin, i goff\u00e1u Senacus, SENACUS\/PBR\/HIC\/IACIT\/CVMMVLTITV\/FRATRVM sy\u2019n nodi bod Senacus, yr offeiriad yn gorwedd yno \u2018gyda llu o frodyr\u2019.(cum multitudinem fratrum) a Veracius, a oedd hefyd yn offeiriad. VERACIUS\/PBR\/HIC\/IACIT yn coff\u00e1u offeiriad o\u2019r enw Veracius, ond gall fod yn sant Gwyddelig \u00e2\u2019i enw\u2019n gyfystyr \u00e2\u2019r enw Berach. Mae\u2019r cerrig hyn yn dyddio o ddiwedd y bumed ganrif neu ddechrau\u2019r chweched ganrif OC. Symudwyd y cerrig i Gefnamwlch ger Tudweiliog rywbryd cyn 1859, tua 1844. Yn eglwys Aberdaron bellach y mae cerrig coffa arysgrifedig Senacus a Veracius.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

Caiff Senacus yn Gymraeg ei ddehongli fel Hunog ac yn ddiddorol mae fferm o\u2019r enw Bryn Hunog (SH 20103090) yn Rhoshirwaun.<\/p>\n\n\n\n

7 <\/mark> Chwarel Iasbis Carreg<\/strong> (SH 16102905) \u2013 Ym 1901 darganfuwyd gwythiennau o faen iasbis hyd at 37 metr (40 llath) o led ar waelod Mynydd Carreg. Mae maen iasbis hefyd yn dod i\u2019r brig ar y clogwyni m\u00f4r gerllaw. Yn \u00f4l y s\u00f4n yn 1904 y cafodd y chwarel ei hagor. Ychydig iawn o wybodaeth sydd am y chwarelydda yma ond mae\u2019r olion yn amlwg ar yr arfordir rhwng Porthor (SH16682996) a Phorth Orion (SH15602880). Ar odre Mynydd Carreg (SH 16102905), ger Porthorion bu cryn gloddio yn gynnar 20fedG. Craig fetamorffig yw maen iasbis a ffurfiwyd ar ddiwedd y cyfnod Neoproteros\u00f6ig Cyn-Gambriaidd, rhwng 1,000 miliwn a 541 miliwn o flynyddoedd yn \u00f4l.<\/p>\n\n\n

\n
\"Chwarel
Chwarel Iasbis, Carreg<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Roedd Iasbis yn fwyn gwerthfawr a\u2019r pryd hynny roedd darn dwy fodfedd giwb ohono\u2019n werth \u00a360. C\u00e2i ei ddefnyddio i ychwanegu at wychder adeiladau dinasoedd mawrion, megis Cadeirlan Westminster a Phalas St James yn Llundain. Cafodd Iasbis ei gloddio ar Fynydd Carreg, ger Porthorion ac yn Llanllawen, Uwchmynydd.<\/p>\n\n\n\n

Rhyw 1km oddi yno mae Pont Nant y Widdan ac wrth fynd \u00e2 darn anferth o iasbis drosti dymchwelodd y bont. Ai llun o\u2019r llwyth hwnnw gafodd ei dynnu wedi iddo gyrraedd Pwllheli ar wagan yn cael ei thynnu gan dracsion. <\/p>\n\n\n\n

\"Iasbis
Tracsion gwaith Iasbis Carreg Plas, Aberdaron wedi cyrraedd Y Maes Pwllheli gyda maen iasbis i’w anfon i ffwrdd a tren. Thomas Jones ‘Ship’ Aberdaron oedd y gyrrwr (tad Thomas Glyn).<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

8 <\/mark> Dinas Mawr a Dinas Bach<\/strong> – Mae\u2019r enwau\u2019n awgrymu y gallai fod caer yma ganrifoedd lawer yn \u00f4l. Bellach mae\u2019n lleoliad poblogaidd ymhlith pysgotwyr ac mae crancod yn cysgodi yn y tyllau niferus yn y creigiau. Yn Ninas Fawr ceir y tyllau canlynol: Tyllau Gwmanog, Tyllau Plu\u2019r Geunydd a Thyllau Trwyn Tywod, ac ar Ddinas Bach: Twll Richard Ty\u2019n Ffynnon, Twll Dyfn, Tyllau\u2019r Ebolion, Pwll Ithel a Charreg Felys.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

9 <\/mark> Porthor<\/strong> – Traeth braf gyda’i faes parcio ei hun (SH 167300)(eiddo’r Ymddiriedolaeth Genedlaethol) yw Porthor. Enwog am ei longddrylliadau a’i draddodiad smyglo! <\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

Efallai mai’r mwyaf anghyffredin o’r holl draethau hyfryd o amgylch yr ardal yw Porthor, sydd ychydig i’r gogledd o Aberdaron. Mae’r tywod gwyn yn chwibanu pan fydd rhywun yn cerdded arno. Mae cyfyngiadau ar g\u0175n ar yr traeth. Drwy gydol misoedd yr haf ceir siop a thoiledau.<\/p>\n\n\n\n

\n