{"id":514,"date":"2023-04-15T15:43:22","date_gmt":"2023-04-15T14:43:22","guid":{"rendered":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=514"},"modified":"2023-04-26T21:18:19","modified_gmt":"2023-04-26T20:18:19","slug":"cylchdaith-tudweiliog-porth-ychain","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=514","title":{"rendered":"Cylchdaith Tudweiliog (Porth Ychain)"},"content":{"rendered":"\n
<\/object>Map Cylchdaith Porth Ychain <\/a>Lawrlwytho<\/a><\/div>\n\n\n\n

MANYLION Y DAITH<\/h2>\n\n\n\n

Amcan o hyd: 6.7 km\/4.2 milltir.
Amcan o\u2019r amser: 2.5 awr.
Map AO: graddfa 1:25 000 Explorer 253.
Man cychwyn\/gorffen: Maes Parcio’r \u2018Lion\u2019 (SH 236367).<\/p>\n\n\n\n

Pethau i weld ar y daith <\/h2>\n\n\n\n

<\/mark><\/em>1 <\/mark><\/strong> Tudweiliog<\/strong> – Dywedir mai Tudwal oedd y sant gwreiddiol y plwyf ac mai ef a roddodd ei enw i\u2019r pentref. Eglurir enw\u2019r pentref hefyd gyda stori am ddyn a\u2019i geffyl yn nofio o Iwerddon i L\u0177n, ac er mwyn annog y ceffyl i nofio\u2019n gyflymach mae\u2019n galw arno \u201cTy\u2019d Weiliog! Ty\u2019d Weiliog\u201d!\u2019 Eglurhad arall yw bod modd ers talwm groesi ar gefn ceffyl i Iwerddon ar drai. Wrth ddychwelyd i Dudweiliog ar gefn ei geffyl o\u2019r enw Gweiliog, clywodd y person gloch yr eglwys yn galw\u2019r plwyfolion. Ceisiodd ruthro\u2019i geffyl a gweiddi \u2018Tyrd Weiliog\u2019! Awgrymir hefyd fod yr enw\u2019n gysylltiedig \u00e2 Sant Tudwal.<\/p>\n\n\n

\n
\"Tudweiliog\"
Tudweiliog<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/mark><\/em>2 <\/mark><\/strong> Eglwys Tudweiliog<\/strong><\/strong>\u2013 Nawddsant yr eglwys yw Cwyfan. Ef hefyd sefydlodd eglwysi yn Llangwyfan, Dinbych ac ar Ynys Cwyfan ym M\u00f4n. Cynlluniwyd yr eglwys bresennol gan Syr Gilbert Scott a\u2019i hadeiladu yn 1849 o garreg leol. Mae\u2019n rhaid bod eglwys Cwyfan Sant wedi bod yn ganolbwynt i\u2019r gymuned hon erioed. Ym 1564 rhoddwyd tir yn Nhudweiliog i John ap Gruffydd ap David ap Madog o Fadryn \u2013 tir a oedd yn arfer bod yn rhan o ddaliadau Enlli \u2013 i\u2019w ddal mewn ffi fferm gan John Wyn ap Hugh o Fodfel. Mae enwau\u2019r cydrannau\u2019n ddiddorol: tenement o\u2019r enw Hengwrt neu, yn lle hynny, y Cae Mawr, a oedd yn cynnwys Dryll Cerrig Llwydion; yr Hirdir Mawr; Erw\u2019r Eglwys; Llain yr Abad; y Talarau Hiron a Llain dan y cae mawr. Mae\u2019r caeau\u2019n cyfeirio at diroedd \u00e2r meysydd agored; at yr eglwys; at abad, a allai fod yn gyfeiriad at gymuned glas flaenorol a \u2018Hengwrt\u2019 anhysbys. Ailadeiladwyd eglwys Cwyfan Sant, Tudweiliog, yn gyfan gwbl ym 1849 gan y pensaer George Gilbert Scott.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n
\"\"\/<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n

<\/mark><\/em>3 <\/mark><\/strong> Tywyn<\/strong> – Yn y ffermdy hwn y cynhaliodd Howell Harris seiadau – y gyntaf ohonynt yn gynnar ym mis Chwefror 1741.<\/p>\n\n\n\n

4 <\/mark><\/strong> Traeth Tywyn<\/strong> – (SH 23103755) Ym mhen deheuol y traeth mae craig yn y tywod. Dyma\u2019r Ebol \u2013 mae \u00f4l carn ebol i\u2019w weld arni. Pan fyddai \u00f4l y carn wedi\u2019i orchuddio \u00e2 thywod roedd coel yn dweud y byddai prisiau\u2019r farchnad yn isel ond yn llawer gwell pan fyddai lefel y tywod yn isel. Arferai ffermwr o\u2019r ardal luchio\u2019r tywod oddi arni i sicrhau fod pethau\u2019n codi yn eu gwerth!<\/p>\n\n\n\n

5 <\/mark> Porth Sglaig<\/strong> – Gerllaw mae Penrhyn Crydd, lle mae afon Felin (afon Cwyfan gynt) yn llifo i\u2019r m\u00f4r Gwelir olion melin o\u2019r hen oes yma. Ar lan yr afon honno yn ymyl y m\u00f4r mae Ffynnon Cwyfan. Cwyfan sefydlodd eglwys Tudweiliog. Arferid offrymu pinnau yn y ffynnon er mwyn gwella defaid ar groen ac anhwylderau eraill. Mae enwau arfordirol arbennig yma fel Llety\u2019r Eilchion, Porth Lydan, Penrhyn Copor a Phorth Cychod.<\/p>\n\n\n\n

6 <\/mark> <\/mark><\/em>Porth Cychod<\/strong> – Cysylltir y fan hyn a digwyddiad arbennig iawn. Un bore ym mis Mawrth 1933, cychwynnodd dau lanc ifanc allan mewn cwch i osod cewyll, ond collasant eu rhwyfau. Fe\u2019u cariwyd allan i\u2019r m\u00f4r gan y gwynt a\u2019r llanw a\u2019r diwedd fu iddynt gael eu golchi i\u2019r lan yn Kilkeel yng ngogledd Iwerddon. Gallwch ddychmygu\u2019r holl bryderu a fu yn Nhudweiliog a\u2019r llawenydd pan gafwyd y neges fod yr hogiau\u2019n
ddiogel.
Tybed beth fyddai eu tynged pe bai\u2019r gwynt wedi chwythu ychydig mwy i\u2019r gorllewin a\u2019u gyrru heibio gogledd Iwerddon. Ar yr allt gwelir adeilad a fu unwaith yn fan i deulu Cefnamwlch gysgodi pan ddeuent i fwynhau\u2019r haul ac awel y m\u00f4r yn ystod yr haf.<\/p>\n\n\n

\n
\"Porth
Porth Cychod<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

<\/mark><\/em>7 <\/mark> <\/mark><\/em><\/strong> Porth Ysgaden <\/strong>– Un o\u2019r porthladdoedd bychain a fu\u2019n brysur yn gwasanaethu ardal wledig Pen Ll\u0177n, ardal brin ei thrafnidiaeth ar dir. Deuai llongau bychain yma rhyw hanner dwsin o weithiau bob blwyddyn yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn \u00f4l David Thomas.
Yn y ganrif flaenorol deuent o Lerpwl a Chaer yn bennaf gan fewnforio nwyddau megis llestri, haearn, lledr, pyg, tar, baco, snisin, te, coffi, gwin, siwgr, orennau ac ati. Deuid \u00e2 s\u00f4p wast yn falast o Iwerddon i\u2019w chwalu ar y caeau fel gwrtaith i\u2019r tir, ynghyd \u00e2 chanhwyllau gw\u00ear, lliain, a chasgenni gweigion i\u2019r penwaig.<\/p>\n\n\n

\n
\"Porth
Porth Ysgaden<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Un tro, ym mis Awst 1759, daeth pum dwsin o hetiau ffelt o Gaernarfon i Borth Ysgaden. Deuid \u00e2 glo yma wrth gwrs ac mae\u2019r ierdydd i\u2019w gweld heddiw. Mewnforid hefyd galch a chodwyd odyn i\u2019w losgi. Arferai gwragedd yr ardal ymgynnull i wau a chadw\u2019n gynnes wrth d\u00e2n yr odyn. Ar ddechrau\u2019r bedwaredd ganrif ar bymtheg, cynnyrch fferm a allforid – nwyddau megis menyn a chaws.
Arferai\u2019r murddun a welir ar ben yr allt fod yn gartref i saer cychod a\u2019i deulu. Ar dywydd garw arferai\u2019r fam grogi cannwyll yn y ffenestr i rybuddio llongau fod creigiau ysgithrog islaw.<\/p>\n\n\n\n

\n