{"id":520,"date":"2023-04-15T17:16:43","date_gmt":"2023-04-15T16:16:43","guid":{"rendered":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=520"},"modified":"2023-07-18T20:14:25","modified_gmt":"2023-07-18T19:14:25","slug":"cylchdaith-anelog","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=520","title":{"rendered":"Cylchdaith Anelog"},"content":{"rendered":"\n
<\/object>Map Cylchdaith_Anelog<\/a>Lawrlwytho<\/a><\/div>\n\n\n\n

Cylchdaith Anelog – MANYLION Y DAITH<\/h2>\n\n\n\n

Amcan o hyd: 4 km\/2.4 milltir.
Amcan o\u2019r amser: 2 awr.
Map AO: graddfa 1:25 000 Explorer 253.
Man cychwyn\/gorffen: Maes Parcio Aberdaron, SH164268.<\/p>\n\n\n\n

Pethau i weld ar y daith <\/h2>\n\n\n\n

1 <\/mark> Gors, Anelog<\/strong> – Dyma safle Capel Anelog, o bosibl lleoliad cyntaf Cristnogaeth yn Ll\u0177n. Nid oes olion ar \u00f4l heddiw, ond mae\u2019r safle wedi ei nodi fel SH 15602743. Roedd y pererinion cynharaf wedi darganfod llecyn arbennig i encilio iddo ar lethrau mynydd Anelog a sefydlwyd cl\u00e0s yno ganddynt. Dyma, mae\u2019n debyg, leoliad Capel Anelog, un o gapeli coll cynnar Ll\u0177n.<\/p>\n\n\n\n

Darganfuwyd dwy garreg fedd yn dyddio o\u2019r 5ed neu\u2019r 6ed ganrif O.C. ar y safle; un yn coffau Senacus, yr offeiriad a chriw o frodyr, a\u2019r llall yn coffau Veracius. Efallai fod amryw o\u2019r pererinion (brodyr), bregus a fethodd a chwblhau\u2019r daith i Enlli yn eu plith. O gyfeiriad mynydd Anelog llifa afon Saint i Aberdaron. Byddai cyfle i yfed o dd\u0175r meddyginiaethol Ffynnon Saint.<\/p>\n\n\n\n

Am flynyddoedd lawer cadwyd y ddwy garreg ym Mhlas Cefnamwlch, Tudweiliog ond maent bellach yn cael eu  harddangos yn Eglwys Hywyn Sant, Aberdaron.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

2 <\/mark> Mynydd Anelog<\/strong> – Ceir golygfa anhygoel o Ben Ll\u0177n, Eryri a Meirionnydd o fynydd Anelog. Mae\u2019r llethrau serth yn rhedeg yn syth i lawr i\u2019r m\u00f4r a\u2019r pysgotwyr o\u2019u cychod wedi enwi\u2019r cilfachau a\u2019r creigiau sydd yma, lleoedd fel Trwyn Du, Porth Ddofn a Thrwyn Llwyd. Er hyn, gelwir un lle yn Gwely Daniel, lle yr arferai Daniel Pwllwgwr, bysgota. Dywedir bod lladron defaid wedi defnyddio\u2019r ogof, Ogof Llety Si\u00f4n.<\/p>\n\n\n

\n
\"Anelog
Mynydd Anelog, Garn Madryn a’r Wyddfa o Mynydd Mawr<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

3 <\/mark> Mynydd Mawr a Mynydd Gwyddel <\/strong>– Dyma\u2019r \u2018mynyddoedd\u2019 yn mhen eithaf Ll\u0177n gyda Ogof y Gath yn rhedeg rhyngddynt i lawr i Swnt Enlli. Yno yn y creigiau mae Ffynnon Fair, yn enwog o Oes y Seintiau, ac yn hynod am fod dwr croyw ynddi er fod yn m\u00f4r yn golchi drosti ar lanw. Ar y gwastad lle mae\u2019r llwybr yn cychwyn i lawr i\u2019r ffynnon mae olion petryal Capel Mair. Ceir y cofnod cynharaf ohono dyddiedig 1748 ar fap gan Lewis Morris.<\/p>\n\n\n\n

Mae ffordd goncrit a godwyd amser yr Ail Ryfel Byd yn rhedeg i gopa Mynydd Mawr. Ar y copa ceir arddangosfa gan yr Ymddirieolaeth Genedlaethol. Mae\u2019r gerdd olaf gyfansoddodd Cynan wedi ei lleoli ar Fynydd Mawr a cheir disgrifiad hudolus o\u2019r golygfeydd ac yn arbennig sancteiddrwydd Ynys Enlli. Dyma\u2019r fan gorau i weld Enlli.<\/p>\n\n\n

\n
\"Enlli
Enlli o Mynydd Mawr<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

4 <\/mark> Pwlldefaid<\/strong> – Arferiad ymlith rhai ffermwyr cyfoethog yn Ll\u0177n fyddai prynu siop ym Mhwllheli i\u2019r ail fab tra byddai\u2019r mab hynaf yn aros gartref i ffermio. Mae siop ym Mhwllheli heddiw o\u2019r enw Pwlldefaid. Un o feibion fferm Pwlldefaid, Uwchmynydd oedd perchennog y siop ar un cyfnod a fo hefyd a sefydlodd y cwmni catalog J. D. Williams ym Manceinion.<\/p>\n\n\n\n

5 <\/mark> Ynys Enlli<\/strong> – O lwybr Anelog byddwch yn gweld Ynys Enlli , Dyma ynys yr hen fyneich a\u2019r seintiau Celtaidd a chanolfan dreftadaeth awyr agored sy\u2019n gyforiog hefyd o hanesion am yr hen ynyswyr a\u2019u ffordd o fyw. Gellir cael teithiau am y diwrnod i\u2019r ynys drwy gysylltu \u00e2 Colin Evans, cychwr Enlli (07971 769895; www.bardseyboattrips.com).<\/p>\n\n\n\n

Y gwr sanctaidd cyntaf yr honnir iddo -fod ar Enlli oedd Einion Frenin, y tybir iddo gyrraedd tua 429 O.C. Credir i Sant Cadfan gyrraedd tua 516 O.C ac iddo ddechrau adeiladu mynachlog ym mhen gogleddol yr ynys. Ychydig o\u2019r adeilad gwreiddiol hwn sydd ar \u00f4l. Mae\u2019r traddodiadau sy\u2019n ymwneud \u00e2 sefydliadau mynachaidd Enlli wedi\u2019u dogfennu\u2019n gymharol ddiweddar. Mae Llywelyn Fardd, a oedd yn ysgrifennu yn y 12fed ganrif, yn cyfeirio at y sefydliad yn y 6ed ganrif a ffurfiwyd gan Cadfan a Lleuddad. Honnir hefyd bod Beuno o Glynnog, Dyfrig o Went a Phadarn o Arfon yn gorwedd yno. Roedd Gerallt Gymro wedi clywed bod Deiniol o Fangor hefyd wedi\u2019i gladdu ar Enlli, a Gerallt, yn y 1180au, sy\u2019n rhoi adroddiad cynnar o\u2019r traddodiad bod myrdd o saint wedi\u2019u claddu yno; 20,000 yn \u00f4l adroddiadau diweddarach.<\/p>\n\n\n\n

Ceir tystiolaeth benodol mewn dwy gofeb gladdu a ddarganfuwyd: darn o groesfaen \u00e2 llun corff arni uwchben panel o glymau yn plethu drwy\u2019i gilydd, ag arysgrif yn coff\u00e1u \u2018Esyllt\u2019, neu enw tebyg, ar un o\u2019r ochrau byr; a charreg \u00e2 si\u00e2p croes arni yn dyddio o\u2019r un cyfnod fwy neu lai.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

Mwy\u2026.. Cenhadwyr y 6ed Ganrif<\/a><\/p>\n\n\n\n

Ym 1012 (s.a. 1011) mae Brut y Tywysogion yn cofnodi marwolaeth Iarddur, un o fynachod Enlli. Ym 1995, datgloddiwyd beddau gan Chris Arnold, o Ymddiriedolaeth Ynys Enlli ar y pryd, ac roedd un ohonynt yn cynnwys penglog \u00e2 darn o aur yn ei geg yn dyddio o c.1070.<\/p>\n\n\n\n

Yn 597 AD. daeth cenhadaeth Sant Awstin ag Eglwys Rhufain i Brydain. Buodd brwydr faith am oruchafiaeth rhyngddi hi a\u2019r Eglwys Geltaidd, a oedd yn wahanol iddi mewn sawl agwedd bwysig, er enghraifft y dull o benderfynu dyddiad y Pasg a\u2019r agwedd at asgetigiaeth. Hyd nes gwnaeth yr Esgob Elfodd o Wynedd, ddod a Christnogaeth Gwynedd o dan gyfyndrefn Rhyfain wrth ddathlu y Pasg yn 768. Eglwys Rufain enillodd yn y pen draw, ond ni ildiodd yr Eglwys Geltaidd yn hawdd ac fe oroesodd tan y 12fed ganrif mewn rhannau o Brydain Geltaidd. Daeth canoniaid Awstinaidd a\u2019r drefn Rufeinig i\u2019r ynys rywbryd yn ystod y drydedd ganrif ar ddeg, gan adeiladu Abaty Santes Fair Enlli, y mae rhannau ohono\u2019n dal i sefyll.<\/p>\n\n\n\n

6 <\/mark> Dinas Fawr a Dinas Fach<\/strong> – Mae\u2019r enwau\u2019n awgrymu y gallai fod caer yma ganrifoedd lawer yn \u00f4l. Bellach mae\u2019n lleoliad poblogaidd ymhlith pysgotwyr ac mae crancod yn cysgodi yn y tyllau niferus yn y creigiau. Yn Ninas Fawr ceir y tyllau canlynol: Tyllau Gwmanog, Tyllau Plu\u2019r Geunydd a Thyllau Trwyn Tywod, ac ar Ddinas Bach: Twll Richard Ty\u2019n Ffynnon, Twll Dyfn, Tyllau\u2019r Ebolion, Pwll Ithel a Charreg Felys.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

Cyfarwyddiadau<\/h2>\n\n\n\n