{"id":61,"date":"2017-03-21T23:48:40","date_gmt":"2017-03-21T23:48:40","guid":{"rendered":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=61"},"modified":"2023-04-26T17:47:22","modified_gmt":"2023-04-26T16:47:22","slug":"tudweiliog-porth-ysgaden","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=61","title":{"rendered":"Cylchdaith Tudweiliog (Porth Ysgaden)"},"content":{"rendered":"\n
<\/object>Map Cylchdaith Porth Ysgaden<\/a>Lawrlwytho<\/a><\/div>\n\n\n\n

MANYLION Y DAITH<\/h2>\n\n\n\n

Amcan o hyd: 4.7 km\/3 milltir.
Amcan o\u2019r amser: 2 awr.
Map AO: graddfa 1:25 000 Explorer 253.
Man cychwyn\/gorffen: Cychwyn ym maes parcio\u2019r \u2018Lion\u2019 (SH 236367)<\/p>\n\n\n\n

Pethau i weld ar y daith <\/h2>\n\n\n\n

1 <\/mark> Tudweiliog<\/strong> – Y<\/strong>\u00a0mae Pentref Tudweiliog yn sefyll a’r fryn bach, sydd wedi ei amgylgylchynu a thir porri isel, ar arfordir Gogleddol Ll\u0177n. Mae wedi ei leoli ar y B4417 rhwng Edern a Llangwnnadl, wrth ochr afon Amwlch, a tua 1km oddi wrth yr arfordir a thraeth Porth Tywyn. Dywedir mai Tudwal oedd y sant gwreiddiol y plwyf ac mai ef a roddodd ei enw i\u2019r pentref. Eglurir enw\u2019r pentref hefyd gyda stori am ddyn a\u2019i geffyl yn nofio o Iwerddon i L\u0177n, ac er mwyn annog y ceffyl i nofio\u2019n gyflymach mae\u2019n galw arno \u201cTy\u2019d Weiliog! Ty\u2019d Weiliog\u201d!\u2019 Eglurhad arall yw bod modd ers talwm groesi ar gefn ceffyl i Iwerddon ar drai. Wrth ddychwelyd i Dudweiliog ar gefn ei geffyl o\u2019r enw Gweiliog, clywodd y person gloch yr eglwys yn galw\u2019r plwyfolion. Ceisiodd ruthro\u2019i geffyl a gweiddi \u2018Tyrd Weiliog\u2019! Awgrymir hefyd fod yr enw\u2019n gysylltiedig \u00e2 Sant Tudwal. <\/p>\n\n\n\n

Doedd dwylo teuluoedd y bonedd ddim yn l\u00e2n o smyglo na mor-ladrata chwaith. Bu Huw Gruffudd (? \u2013 1603), mab sgweiar Cefnamwlch yn gapten ar Pendragon, llong a ddefnyddiai i gludo arfau a chario ysbail. C\u00e2i gymorth gan William Jones Castellmarch a ddaeth yn brif farnwr Iwerddon. Roedd gan deulu Cefnamwlch long fechan a ddadlwythai ar Ynysoedd Enlli a Thudwal ac yn \u00f4l traddodiad roedd twnnel yn rhedeg o ardd Cefnamwlch i fferm Gwyndy. Roedd twnnel arall yn ymestyn o Dyddyn Isaf, Tudweiliog i greigiau\u2019r m\u00f4r.<\/p>\n\n\n\n

Mwy o Hanes….<\/a><\/p>\n\n\n

\n
\"Tudweiliog\"
Tudweiliog<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

2 <\/mark> Eglwys Tudweiliog<\/strong>– Nawddsant yr eglwys yw Cwyfan. Ef hefyd sefydlodd eglwysi yn Llangwyfan, Dinbych ac ar Ynys Cwyfan ym M\u00f4n. Cynlluniwyd yr eglwys bresennol gan Syr Gilbert Scott a\u2019i hadeiladu yn 1849 o garreg leol. Mae\u2019n rhaid bod eglwys Cwyfan Sant wedi bod yn ganolbwynt i\u2019r gymuned hon erioed. Ym 1564 rhoddwyd tir yn Nhudweiliog i John ap Gruffydd ap David ap Madog o Fadryn – tir a oedd yn arfer bod yn rhan o ddaliadau Enlli – i\u2019w ddal mewn ffi fferm gan John Wyn ap Hugh o Fodfel. Mae enwau\u2019r cydrannau\u2019n ddiddorol: tenement o\u2019r enw Hengwrt neu, yn lle hynny, y Cae Mawr, a oedd yn cynnwys Dryll Cerrig Llwydion; yr Hirdir Mawr; Erw\u2019r Eglwys; Llain yr Abad; y Talarau Hiron a Llain dan y cae mawr. Mae\u2019r caeau\u2019n cyfeirio at diroedd \u00e2r meysydd agored; at yr eglwys; at abad, a allai fod yn gyfeiriad at gymuned glas flaenorol a \u2018Hengwrt\u2019 anhysbys. Ailadeiladwyd eglwys Cwyfan Sant, Tudweiliog, yn gyfan gwbl ym 1849 gan y pensaer George Gilbert Scott.<\/p>\n\n\n\n

\n
\"\"\/<\/figure>\n\n\n\n
\"\"\/<\/figure>\n<\/div>\n\n\n\n

Fe’i adeiladwyd ar safle lle bu adeilad canol oesol (sonwyd amdano yn 1254 ac yn ddiweddarach fel un o capeli Abaty Enlli. Symudwyd y bedyddfaen C14 or eglwys wreiddiol a gellir ei weld heddiw yng ngardd Cefnamlwch, yn ogystal a cherrig addurniadol or eglwys sydd mewn wal yn ymyl porthdy y plas. Mae yna arysgrifen ar gloch yr eglwys ‘Tydwielog \/ 1734 made in Dublin.’ Mae cerrig coffa yn y fynwent- Francis Jones of Llangoed 1680, a Jane Trygarn 1683.<\/p>\n\n\n\n

3 <\/mark> Tywyn<\/strong> – Yn y ffermdy hwn y cynhaliodd Howell Harris seiadau – y gyntaf ohonynt yn gynnar ym mis Chwefror 1741.<\/p>\n\n\n\n

4 <\/mark> Traeth Tywyn<\/strong> – (SH 23103755) Ym mhen deheuol y traeth mae craig yn y tywod. Dyma\u2019r Ebol \u2013 mae \u00f4l carn ebol i\u2019w weld arni. Pan fyddai \u00f4l y carn wedi\u2019i orchuddio \u00e2 thywod roedd coel yn dweud y byddai prisiau\u2019r farchnad yn isel ond yn llawer gwell pan fyddai lefel y tywod yn isel. Arferai ffermwr o\u2019r ardal luchio\u2019r tywod oddi arni i sicrhau fod pethau\u2019n codi yn eu gwerth! <\/p>\n\n\n\n

Daw Cerrig Delysg i\u2019r golwg ar drai ac arni wymon o\u2019r enw \u2018delysg\u2019 \u2013 gwymon bwytadwy. (Lladin \u2013 Fucus palmatus.)<\/p>\n\n\n\n

5 <\/mark> Porth Sglaig<\/strong> – Gerllaw mae Penrhyn Crydd, lle mae afon Felin (afon Cwyfan gynt) yn llifo i\u2019r m\u00f4r Gwelir olion melin o\u2019r hen oes yma. Ar lan yr afon honno yn ymyl y m\u00f4r mae Ffynnon Cwyfan. Cwyfan sefydlodd eglwys Tudweiliog. Arferid offrymu pinnau yn y ffynnon er mwyn gwella defaid ar groen ac anhwylderau eraill. Mae enwau arfordirol arbennig yma fel Llety\u2019r Eilchion, Porth Lydan, Penrhyn Copor a Phorth Cychod.<\/p>\n\n\n\n

6 <\/mark> Porth Cychod<\/strong> (SH 22073754) – Fel yr awgryma\u2019r enw ym Mhorth Cychod cadwai pysgotwyr Tudweiliog a Phenllech eu cychod. Cysylltir y fan hyn a digwyddiad arbennig iawn. Un bore ym mis Mawrth 1933, cychwynnodd dau lanc ifanc allan mewn cwch i osod cewyll, ond collasant eu rhwyfau. Fe\u2019u cariwyd allan i\u2019r m\u00f4r gan y gwynt a\u2019r llanw a\u2019r diwedd fu iddynt gael eu golchi i\u2019r lan yn Kilkeel yng ngogledd Iwerddon. Gallwch ddychmygu\u2019r holl bryderu a fu yn Nhudweiliog a\u2019r llawenydd pan gafwyd y neges fod yr hogiau\u2019n
ddiogel.
Tybed beth fyddai eu tynged pe bai\u2019r gwynt wedi chwythu ychydig mwy i\u2019r gorllewin a\u2019u gyrru heibio gogledd Iwerddon. Ar yr allt gwelir adeilad a fu unwaith yn fan i deulu Cefnamwlch gysgodi pan ddeuent i fwynhau\u2019r haul ac awel y m\u00f4r yn ystod yr haf. Cyd-ddigwyddiad rhyfeddol ydi fod y tri brawd Tir Dyrys, Rhoshirawun a foddodd dri mis yn ddiweddarach ym Mhorth Widlin (Porth Fesyg) yn gefndryd i un o\u2019r bechgyn.<\/p>\n\n\n

\n
\"Porth
Porth Cychod<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

7 <\/mark> Porth Ysgaden <\/strong>– Un o\u2019r porthladdoedd bychain a fu\u2019n brysur yn gwasanaethu ardal wledig Pen Ll\u0177n, ardal brin ei thrafnidiaeth ar dir. Deuai llongau bychain yma rhyw hanner dwsin o weithiau bob blwyddyn yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn \u00f4l David Thomas.
Yn y ganrif flaenorol deuent o Lerpwl a Chaer yn bennaf gan fewnforio nwyddau megis llestri, haearn, lledr, pyg, tar, baco, snisin, te, coffi, gwin, siwgr, orennau ac ati. Deuid \u00e2 s\u00f4p wast yn falast o Iwerddon i\u2019w chwalu ar y caeau fel gwrtaith i\u2019r tir, ynghyd \u00e2 chanhwyllau gw\u00ear, lliain, a chasgenni gweigion i\u2019r penwaig.
<\/p>\n\n\n\n

\n