{"id":659,"date":"2023-04-17T23:28:48","date_gmt":"2023-04-17T22:28:48","guid":{"rendered":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=659"},"modified":"2023-07-28T00:54:39","modified_gmt":"2023-07-27T23:54:39","slug":"llwybr-nefyn-i-llangwnnadl","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=659","title":{"rendered":"Llwybr Nefyn – Llangwnnadl"},"content":{"rendered":"\n
<\/object>Map Nefyn – Llangwnnadl<\/a>Lawrlwytho<\/a><\/div>\n\n\n\n

Gwyliwch Aled Hughes (BBC radio Cymru) yn cerdded y daith yma.- Nefyn – Llangwnnadl<\/a><\/p>\n\n\n\n

LLWYBR NEFYN \u2013 LLANGWNNADL MANYLION Y DAITH<\/strong><\/h2>\n\n\n\n

Amcan o\u2019r hyd: 19.2km\/ 12 milltir.
Amcan o\u2019r amser: 6 awr.
Map AO: graddfa 1:25 000 Explorer 253.
Man cychwyn\/gorffen: Penllech (SH 205346) \/ Nefyn (SH307405)<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

1 <\/mark> Nefyn<\/strong> – Saif y dref ar dir eithaf gwastad, tua 100 troedfedd uwch lefel y m\u00f4r a \u00a0chwarter milltir, yn fras, i\u2019r tir o\u2019r clogwyni clai sy\u2019n edrych dros y bae cysgodol a ffurfia harbwr naturiol Porth Nefyn. Mae\u2019r adeiladu wedi ymestyn ar hyd yr arfordir erbyn heddiw ond pery\u2019r rhan fwyaf o\u2019r ardal yn borfa iseldirol o hyd ag eithrio\u2019r de ddwyrain, lle saif\u00a0Garn Boduan<\/strong><\/a>\u00a0a\u2019r mynyddoedd cyfagos yn gefn cadarn iddi.<\/p>\n\n\n\n

Tywysogion Gwynedd<\/strong> \u2013 Tardda\u2019r fwrdeistref o\u2019r hon a gyfrifir yn un o faenordai mwyaf tywysogion Gwynedd yn hwyr yn y 12fed ganrif  neu\u2019n gynnar yn y 13eg. Mae cofnod o waith ar adeiladau maenorol yn 1306-7. Adlewyrchir pwysigrywdd y faenor, yn y gorffennol, yn enwau\u2019r strydoedd  megis, Stryd y Plas, Bryn Mynach. Nefyn oedd canolfan yr hen gwmwd Dinllaen.<\/p>\n\n\n\n

Edward 1<\/strong> \u2013 Cafodd Nefyn ymweliad gan Edward I yn 1284, a chynhaliwyd \u2018Bwrdd Crwn\u2019 neu dwrnamaint yno i ddathlu ei goncwest dros Wynedd. Casgliad o gaeau yn ymestyn oddi tan Yst\u00e2d Tai Iorwerth tua  Capel Seion<\/a> (tua 300 mtr o\u2019r gogledd \u2013 de wrth 80, gyda llethr serth ar y Gorllewin (SH30774027) yw Cae Iorwerth. Derbynir yn lleol mai yno y cynhaliwyd y twrnamaint. Yn y Tithe Award Schedule 1838-42 ffurfia\u2019r caeau yma ran o ardal fwy o\u2019r enw Cae Thomas lle roedd rhafflan a allai fod yn achos lefelu artiffisial. Yn 1833 rhoddwyd i\u2019w leoliad tybiedig glawdd cylchog ger l\u00f4n Edern, ond nid oes unrhyw awgrym o\u2019i fodolaeth.<\/p>\n\n\n\n

Siarter Frenhinol <\/strong>\u2013 Derbyniodd Nefyn siarter frenhinol yn 1355 gan y Tywysog Du, a bu\u2019n ganolfan bwysicaf Ll\u0177n gyda\u2019i masnach bysgod a phwysigrwydd mawr ei chysylltiadau morol. Daethai\u2019r llyngesau o gychod bach \u00e2 chymaint o benwaig i Nefyn ar un cyfnod nes y bu\u2019n rhaid eu taflu ar y tir fel gwrtaith; a dim rhyfedd felly i\u2019r penwaig ddod yn rhan o arfbais Nefyn. Gwerthid y pysgod mewn trioedd \u201cmwrw\u201d, a dyna pam mai tri pennog sydd ar yr arfbais. Cyfeiria trigolion Pen Ll\u0177n at bobl Nefyn fel Penwaig hyd heddiw.<\/p>\n\n\n\n

Eglwys Santes Fair <\/strong>\u2013 Si\u00e2p llong sydd i\u2019r ceiliog gwynt sy\u2019n eistedd ar ben Eglwys y Santes Fair<\/strong><\/a> (bellach yn amgueddfa forwrol<\/strong><\/a>), gan ddangos eto bwysigrwydd y m\u00f4r mewn cyfnod diweddarach, fel y gwna llawer o enwau\u2019r tai a\u2019r lleoedd. Y m\u00f4r oedd y ffordd rwyddaf o gludo pethau i L\u0177n a\u2019u cludo oddi yma hyd nes y daeth y rheilffordd i Bwllheli ac y gwellodd cyflwr y ffyrdd.<\/p>\n\n\n\n

Y T\u0175r <\/strong>\u2013 Mae cofnod o waith ar adeiladau maenorol o 1306-7. Ond yr unig adeilad sydd wedi goroesi o\u2019r cyfnod cyn y 18fed ganrif yw mwnt difrodedig \u2018Y T\u0175r\u2019. Ni ddengys cynllun y dref unrhyw arwydd o gysondeb o ran patrwm a gysylltir gyda bwrdeistrefi Edwardaidd fel Conwy neu Gaernarfon, a does dim prawf iddi gael ei hatgyfnerthu chwaith. Y mae\u2019r T\u0175r ( ar ben mwnt) a pharhaodd ei sylfaen yn solad tan yn eithaf diweddar. Ceir mynediad i\u2019w ben drwy esgyn grisiau allanol. Nid oes sicrwydd yngl\u0177n ag oedran yr adeilad, ond mae\u2019n debyg iddo gael ei adeiladu yn sgil y bysgodfa benwaig a ffynnai yn gynnar yn y 19eg ganrif.<\/p>\n\n\n\n

Mae yn y dref sawl t\u0177 bychan nodweddiadol o\u2019r 18fed ganrif ond ni ellir dyddio\u2019r un ohonynt, \u00e2 sicrwydd, i gyfnod cyn 1750.  Mae\u2019r Mwnt  ar ochr ogledd-orllewinol y dref. Yma mae gweddillion dadfeiliedig tomen grwm oedd yn wreiddiol tua 10 troedfedd o uchder a 40 troedfedd ar draws. Mae\u2019r ochr ogleddol wedi ei therasu a\u2019i rhagfurio gyda wal fodern ac adeiladau\u2019n gorgyffwrdd ar yr ochr ddeheuol, sydd wedi ei thorri ymaith yn rhannol. Y t\u0175r sy\u2019n coroni\u2019r copa. Ni pharodd dim a allai ddangos fod beili wedi bod yno erioed.<\/p>\n\n\n\n

Cau Tiroedd<\/strong> \u2013 Mae plwyf Nefyn yn cydffinio gyda\u2019r hen fwrdeistref a ddaeth i ben yn 1882 a\u2019i hanes yn debyg i hanes bwrdeistref Pwllheli. Cyflwynwyd corfforaeth Nefyn a Phwllheli i rinweddau y deddfau cau tiroedd<\/strong><\/a> gan Mr. Richard Ellis. Pa mor anghyfarwydd bynnag ag yr oedd Ellis \u00e2\u2019r gyfraith, gwnaeth iawn am hynny drwy ei ddawn gynhenid o herio corfforaeth fwy di-ddeall nag yntau. Ei dad, neu Ellis ei hun a ddarbwyllodd stiwardiaid \u2018Nevin\u2019 i ymddihatru eu hunain oddi wrth eu hawliau i dri neu bedwar can acer o dir cyhoeddus (tir a ddefnyddid gan amlaf gan y trigolion ar gyfer eu defaid ) dan yr argraff eu bod yn cytuno i indentur prentisiaeth. Ym Mhwllheli derbyniodd y gorfforaeth ychydig o latheni sgw\u00e2r o graig foel yn gyfnewid am dir oedd yn werth tua \u00a3500 y flwyddyn. Dywedodd Ellis wrth Gomisiynwyr y Corfforaethau Trefol, yn gyntaf na wrthwynebodd sywddogion y fwrdeistref, ac yn ail fod eu gwrthwynebiad yn anghymwys ac wedi ei gwrthod.<\/p>\n\n\n

\n
\"Nevin
Nevin Inclosure<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Carreg Arysgrifiedig T\u0177n-y-cae<\/strong> \u2013 Carreg \u00e2 chroes, T\u0177n-y-cae. Defnyddir y garreg fel lintel i feudy erbyn hyn, ond cyn tua 1860 safai ar godiad bychan, lle canfyddwyd esgyrn, ar ffin blwyfol mewn cae o\u2019r enw Cae Pen-y-maen. Roedd y groes yn wynebu\u2019r m\u00f4r. Darn o graig igneaidd yw hi, \u00e2\u2019i hwyneb arysgrifedig yn 140cm o hyd wrth 36cm o led. Ond mae rhan o\u2019r ymyl wedi ei naddu. Croes o\u2019r 7ed ganrif ydi hi, mae\u2019n debyg, gyda breichiau yn ymestyn wedi ei hendorri arni. Mae ei huchder yn 44cm a\u2019i thrwch gwreiddiol yn 23cm.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

Cytiau a sustemau caeau<\/strong> \u2013 Dengys y caeau modern rhwng Cerniogell (SH 32453993, 32 S.W) a Cerniog Fawr (SH 32704030) olion terasu dros ardal 600 llath yn y de orllewin, rhwng y cyfuchlinau 500 troedfedd a 600 troedfedd, gogledd ddwyrain wrth 200 llath. Yn eu canol (SH32624018) y mae ardal anesmwyth a allai fod yn safle gr\u0175p o gytiau amgaeedig. Gwelir mwy o derasu tua\u2019r gogledd ddwyrain, ym mhlwyf Pistyll.<\/p>\n\n\n\n

Pwll William<\/strong> – Mae Pwll William hanner ffordd rhwng penrhyn Nefyn a Morfa Nefyn. Lon Penrallt yw\u2019r ffordd sy’n rhedeg gyda’r arfordir. Yma ym Mhwll William neu Penrallt arferai plant a chyn gapteiniaid llongau ddwad i chwarae a hwylio cychod model ac adrodd a gwrando ar y straeon am y gwledydd pell a\u2019r dyddiau a fu.<\/p>\n\n\n\n

Mae cyfeiriad at Bwll Penrallt a Mynydd Nefyd yng ngeiriau enwog Y Sgwner Tri Mast, un o ganeuon m\u00f4r J Glyn Davies. Mwy…<\/a><\/p>\n\n\n

\n
\"Pwll
Pwll William<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

2 <\/mark> Morfa Nefyn <\/strong>– Smyglwyr T\u0177 Newydd<\/strong>\u00a0\u2013 Roedd Porthdinllaen yng nghanol y busnes smyglo yn yr 17eg a\u2019r 18fed ganrif. Un o smyglwr enwocaf dechrau\u2019r 19eg ganrif oedd Boaz Pritchard o Gaernarfon a\u2019i ddiod feddwol \u2018Brandi Boaz\u2019. Ar un adeg, meddiannodd yr awdurdodau\u2019r brandi a\u2019i storio yn atig T\u0177 Newydd, y tollty, ar draeth Bwlch Bridin, Morfa Nefyn.<\/p>\n\n\n

\n
\"Bwlch
Bwlch Bridin<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Nid oedd hwn yn achos ar ei ben ei hun o smyglo, yn wir roedd yna f\u00f4r-ladron a \u2018privateers\u2019 yn gweithredu ar hyd yr arfordir. Dyma rai enghreifftiau o smyglo yr adroddwyd amdanynt ym mhorth Dinllaen \u2013 1763 <\/strong>\u2013 Smyglwyd rym i Borthdinllaen oddi ar \u201ccutter\u201d. (Cwch bach un Hwylbren), 1785<\/strong> \u2013 Aeth llong smyglo ar y creigiau ym Mhorthdinllaen a chafodd ei dal gan swyddogion y tollau. 1786<\/strong> \u2013 Daliwyd cwch ym Mhorthdinllaen ar \u00f4l iddo fod mewn cysylltiad \u00e2 lugger smyglo. Hwyliwyd cwch arall o Borthdinllaen i angorfa ddiogel oddi ar Enlli. 1791<\/strong> \u2013 Gwelwyd llong smyglo ynghyd \u00e2 \u2018privateer\u2019 Ffrengig oddi ar Borthdinllaen. 1791<\/strong> \u2013 Dwynwyd llong y dynion tollau o Borthdinllaen gan long smyglo. a.y.y.b.  Mwy\u2026.Llinell amser morwrol Ll\u0177n<\/a><\/p>\n\n\n\n

Gwaith Brics \u2013<\/strong> Ym 1868, sefydlwyd gwaith brics enwog ym Morfa Nefyn gan y Capten David Hughes, Siop Groesffordd a John Roberts, Cefn Edern. Roedd ganddo simnai uchel a glanfa ar y traeth. Daeth y gwaith cynhyrchu i ben ym 1906 ac erbyn hyn mae\u2019r safle\u2019n faes parcio i\u2019r Ymddiriedolaeth Genedlaethol a thai.<\/p>\n\n\n

\n
\"Gwaith
Gwaith Brics Bwlch Bridin<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n
\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

Pen Cim a Warws Dora<\/strong> \u2013 Mae Warws Dora ym Mhen Cim, y pentir bychan sy\u2019n gwahanu bae Morfa Nefyn a bae Porthdinllaen. Roedd hwn yn un o\u2019r prif warysau i storio nwyddau oedd wedi eu mewnforio a\u2019u dadlwytho. Daeth llongau arfordirol, sloops bach a sgwneri yma gyda phob math o nwyddau o Lerpwl ac ymhellach, i bentrefi a ffermydd Ll\u0177n.<\/p>\n\n\n

\n
\"Warws
Warws Dora, Pen Cim<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Daeth grawn a bwydydd, tecstilau a llestri i mewn i\u2019w dosbarthu i\u2019r degau o siopau bach a oedd yn britho\u2019r penrhyn. O droad y ganrif hyd y rhyfel byd cyntaf, roedd agerlongau o\u2019r Barmouth Steamship Co. yn galw yma, un oedd y \u2018Telephone\u2019 ac yna\u2019n ddiweddarach y \u2018Dora\u2019.<\/p>\n\n\n

\n
\"S.S.
S.S. Dora<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Whitehall Porthdinllaen<\/strong> \u2013 Ar ddechrau\u2019r 19eg ganrif cyflwynwyd cynllun a chynnig i adeiladu ffordd newydd ar draws Ll\u0177n o Feirionnydd a\u2019r Traeth Mawr i Borthdinllaen, er mwyn sefydlu porthladd, fel cystadleuaeth i Gaergybi, neu fel dewis arall yn lle Caergybi, a chludo teithwyr dros F\u00f4r Iwerddon i Ddulyn. Y bwriad oedd adeiladu porthladd newydd a phier. Y dyn y tu \u00f4l i\u2019r fenter  oedd William Madocks, a gafodd Ddeddf Seneddol ym 1806 i ddechrau datblygu\u2019r porthladd ym Mhorthdinllaen; ac yn 1807 i amg\u00e1u a draenio\u2019r Traeth Mawr, adeiladu ffordd dros y morglawdd, neu\u2019r cob, a chreu harbwr ym Mhorthmadog maes o law, wedi\u2019i enwi ar ei \u00f4l.<\/p>\n\n\n

\n
\"Whitehall,
Whitehall, Porthdinllaen<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Roedd llond dwrn o adeiladau wedi bod ar y glannau yng nghysgod y pentir ers y 18fed ganrif o leiaf, gan gynnwys y rhai hynny a oedd yn gysylltiedig \u00e2\u2019r diwydiant adeiladu llongau lleol, a physgota, y tollty a\u2019r cytiau cychod. Roedd tair tafarn ar y draethlin yn y 19eg ganrif, sef T\u0177 Coch, Tan yr Allt a\u2019r White Hall yn dilyn cynlluniau Madocks.<\/p>\n\n\n\n

3 <\/mark> Porthdinllaen<\/strong> – Enw hen gwmwd yn Ll\u0177n yw Dinllaen. Mae porthladd a bae Porth Dinllaen yn un o lecynnau harddaf Cymru. Bu\u2019n harbwr diogel i longau yn yr hen ddyddiau a chafodd ei ystyried fel lleoliad ar gyfer prif borthladd i Iwerddon yn nechrau\u2019r 19eg ganrif, cyn codi pontydd Menai. Mae nifer o bysgotwyr yn gwneud bywoliaeth yn y borth o hyd. Credir fod yr enw Ll\u0177n [Lleyn] yn tarddu o enw un o\u2019r llwythau Celtaidd o gwmpas Leinster yn Iwerddon a sefydlodd ar lannau gogleddol Ll\u0177n mewn aneddiadau megis Castell Odo, a chaerau pentiroedd \u00a0arforol megis Porth Iago a Phorth Dinllaen. A dyna ni ystyr yr enw Porthdinllaen: Porth caer y dynion o Leinster: gyda\u00a0\u00a0din<\/em>\u00a0yn hen enw Brythoneg am amddiffynfa ( fel Caeredin<\/em>\u00a0yn yr Alban).<\/p>\n\n\n\n

Caer Bentir Dinllaen<\/strong> (SH 275416) -Yn ystod y cyfnod cynhanes,  amddiffynnid pentir Porth Dinllaen gan ddau glawdd pridd a oedd yn croesi yn y rhan gulaf bron o\u2019r pentir, tua hanner ffordd ar ei hyd, ac mewn man lle\u2019r oedd y tir yn gostwng ychydig cyn codi eto tuag at y rhan o\u2019r culdir sy\u2019n nes at y m\u00f4r. Roedd yr amddiffynfa ar y pentir yn cynnwys cyfuniad o ragfuriau wedi eu codi gan ddyn ac amddiffynfeydd naturiol y m\u00f4r a\u2019i elltydd. Mae olion y mur amddiffynnol i\u2019w  weld yn glir ar ochor chwith y l\u00f4n sydd yn rhedeg i lawr i\u2019r borth o wastatir y penrhyn.<\/p>\n\n\n\n

Yn ystod wythnosau olaf Hydref a dechrau Tachwedd 2011 aethpwyd ati i gynnal prosiect archeolegol cymunedol yn Ninas Dinllaen, caer bentirol o Oes yr Haearn ar arfordir gogleddol Penrhyn Ll\u0177n. Bellach mae\u2019r safle yn ffurfio rhan o glwb golff Nefyn a\u2019r cyffiniau ac o fewn Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Ll\u0177n. Mae\u2019r pentir ble mae\u2019r safle yn cael ei erydu ac ers rhai blynyddoedd mae hyn wedi dechrau difrodi\u2019r archeoleg.<\/p>\n\n\n

\n
\"Cloddio
Cloddio caer bentir arforol Dinllaen<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Mae dwy ffos a thri clawdd wedi eu lleoli ar y tamaid culaf o\u2019r pentir sy\u2019n amg\u00e1u ardal o bedair acer ar ddeg trwy gyfuniad o glogwyni serth a chreigiog. Y mae\u2019r ardal hon wedi ei gorchuddio mewn mannau gan haenau trwchus o luwchfeydd rhewlifol, sef y deunydd a adawyd, ar \u00f4l wrth i\u2019r rhewlifau ddadmer. Archwiliwyd y ffosydd a\u2019r cloddiau allanol trwy gloddio ond nid y clawdd mewnol; cafodd pedair ffos eu cloddio i gyd, un ar draws pob nodwedd. Cafwyd llith o wybodaeth am ddatblygiad cronolegol yr amddiffynfeydd. Mae nifer o gyfnodau adeiladu wedi cael eu nodi ac maent yn berthnasol i gyfnodau pan fu ail-dyllu ar y ffosydd neu atgyfnerthu\u2019r waliau.  Mwy\u2026<\/a><\/p>\n\n\n\n

Porth Dinllaen ai Gychod<\/strong> \u2013 Mae Porthdillaen yn un o\u2019r porthladdoedd mwyaf cysgodol a diogel rhag unrhyw beth ar wah\u00e2n i wynt y gogledd-ddwyrain. Masnachu arfordirol oedd y prif ddiwydiant ym Mhorthdinllaen am ganrifoedd. Roedd mordeithiau pell yn cludo penwaig a moch wedi eu halltu i Iwerddon, Caer a Lerpwl. Cyflwynwyd st\u00eam yn yr 1830au a\u2019r 40au ond llongau hwyliau a ddefnyddid fwyaf am y rhan helaethaf o weddill y ganrif. Roedd rhwng 700 a 900 o longau\u2019n dod i\u2019r bae bob blwyddyn yn ystod y cyfnod hwn.<\/p>\n\n\n

\n
\"Cychod
Cychod Porthdinllaen<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Roedd llond dwrn o adeiladau wedi bod ar y glannau yng nghysgod y pentir ers o leiaf y 18fed ganrif, gan gynnwys y rhai hynny a oedd yn gysylltiedig \u00e2\u2019r diwydiant adeiladu llongau lleol, a physgota, y tollty a\u2019r cytiau cychod. Roedd tair tafarn ar y traeth yn y 19eg ganrif, sef T\u0177 Coch, Tan yr Allt a\u2019r White Hall yn dilyn cynlluniau Madocks. Ar ddechrau\u2019r 19eg ganrif cyflwynwyd cynllun a chynnig i adeiladu ffordd newydd ar draws Ll\u0177n, o Feirionnydd a\u2019r Traeth Mawr i Borthdinllaen, gyda\u2019r bwriad o sefydlu porthladd yno i gludo teithwyr dros F\u00f4r Iwerddon i Ddulyn. Ond aflwyddiannus fu\u2019r cais a Phorthladd Caergybi a enillodd y dydd.<\/p>\n\n\n\n


Cwrs Golf \u2013<\/strong> Mae\u2019r cwrs golff ar benrhyn Porth Dinllaen . Cafodd Clwb Golff Nefyn a\u2019r Cyffiniau ei sefydlu yn 1907 fel cwrs naw twll ac yna yn 1912 fe\u2019i ehangwyd i gwrs 18 twll.  <\/p>\n\n\n

\n
\"Hen
Hen Clwb Golff Nefyn<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Comisiynwyd dau o ddylunwyr gorau\u2019r byd Golff J. H Taylor a James Braid yn 1933 i ychwanegu naw twll arall ac i ailwampio\u2019r cwrs a fodolai\u2019n barod. Mae\u2019r modd y gosodwyd y cwrs  yn hynod o anarferol, erbyn heddiw, gan mai dim ond 26 twll sydd bellach yn cael eu chwarae.  Yn ystod yr Ail Ryfel Byd, meddianwyd y cwrs fel tir amaethyddol. Collwyd y t\u0177 clwb gwreiddiol yn 1911. Mwy\u2026<\/a><\/p>\n\n\n\n

Bad Achub \u2013 <\/strong>Ym Mhorth Dinllaen y sefydlwyd y Bad Achub cyntaf yng Nghymru ac agorwyd adeilad newydd i gartrefu\u2019r gwasanaeth yno. Erbyn canol y 19eg ganrif, roedd bron i fil o longau\u2019n galw heibio\u2019r bae yn flynyddol, amryw ohonynt yn cysgodi rhag stormydd M\u00f4r Iwerddon. Roedd hi\u2019n anochel y byddai  damweiniau a llongddrylliadau yn digwydd yn gyson yno a chodwyd cwt i gwch achub yno yn 1864. Ailadeiladwyd y cwt cwch a\u2019r llithrfa ym 1888. Ym 1925 aethpwyd ati i ymestyn y llithrfa a\u2019r t\u0177 cwch ar gyfer bad achub newydd efo injan. Mae\u2019r llithrfa yn un o\u2019r rhai hiraf sy\u2019n cael ei defnyddio.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"<\/figure><\/div>\n\n\n

Mae\u2019r gwasanaeth wedi achub 400 o fywydau ers hynny. Y cwch presennol, y \u2018John D Spicer\u2019, yw\u2019r 12fed i wasanaethu yma. Costiodd \u00a32.7 miliwn. Cwch \u2018 Tamar Class\u2019 sydd yn Mhorthdinllaen heddiw. Cafodd Tamar Porthdinllaen ei ariannu gan gymynrodd hael y diweddar Mr John Dominic Spicer o Swydd Rhydychen a fu farw ar y 7fed o Hydref 2010. Ar gais yr ysgutorion enwyd bad achub yn RNLB John D Spicer. Angorwyd y bad achub, dros dro, tra roedd y gwaith o godi cwt newydd, ar y safle ym Morfa Nefyn, yn mynd rhagddo.<\/p>\n\n\n\n

Mae gan y Tamar y dechnoleg ddiweddaraf er mwyn ychwanegu at ei gallu i achub bywydau. O\u2019i gymharu \u00e2 bad o\u2019r dosbarth Tyne mae\u2019r Tamar yn fwy- 16 metr yn hytrach nac 14- ac mae\u2019r amser ymateb yn gynt gyda chyflymder o 25 yn hytrach na 17 not.<\/p>\n\n\n\n

Costiodd y cwt newydd i\u2019r bad achub \u00a38.2 miliwn.  Mwy\u2026<\/a>
Mae pentref Porth Dinllaen bellach yn eiddo i\u2019r Ymddiriedolaeth Genedlaethol a fuddsoddodd yn helaeth yn harddwch y llecyn rai blynyddoedd yn \u00f4l trwy dynnu\u2019r gwifrau trydan i lawr a\u2019u lleoli o dan y ddaear.<\/p>\n\n\n

\n
\"Bad
Cwt Newydd Bad Achub Porthdinllaen<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

T\u0177 Coch <\/strong>\u2013 Atyniad poblogaidd ar y traeth yw tafarn y T\u0177 Coch. Adeiladwyd y T\u0177 Coch allan brics coch a defnyddiwyd fel balast i longau oedd yn hwylio o\u2019r iseldiroedd yn 1823. Roedd y dafarn hon ymhlith y  dair flaenaf pan bleidleiswyd am \u2018Dafarn Draeth Orau\u2019r Byd\u2019 ym mhapur newydd y Guardian yn 2014. Yma yn y T\u0177 Coch y bu Mrs Jones yn cadw ysgol forwrol tua 1880. Hi oedd yr unig wraig harbwr feistr yn Ynysoedd Prydain yn y 1920au, a bu fyw i fod yn 98 oed.<\/p>\n\n\n

\n
\"Jane
Jane Jones T\u0177 Coch<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Am bum mlynedd gyntaf ei oes bu\u2019n ficerdy ficer Edern. Ym 1828 codwyd ficerdy drws nesaf i\u2019r eglwys ac yn y diwedd daeth T\u0177 Coch i ben fel yr ail ficerdy wrth i\u2019r ficer y Parch. John Parry Jones Parry symud allan yn gyfan gwbl gan adael ei wraig cadw t\u0177, Catherine Ellis i agor yr adeilad fel Tafarn ym 1842 i\u2019w gyflenwi. lluniaeth i\u2019r gweithlu adeiladu llongau oedd yn gweithio ar y traeth.<\/p>\n\n\n\n

Roedd T\u0177 Coch yn cystadlu, yn sicr gyda\u2019r Whitehall Inn ac yn \u00f4l y s\u00f4n ar un adeg, cyfanswm o bedair tafarn arall ar y traeth rhwng bwlch Bridin a porthdinllaen.<\/p>\n\n\n\n

4 <\/mark> Abergeirch<\/strong> – O Aber Geirch (SH 26704045), y rhedai\u2019r wifren deliff\u00f4n a gysylltai Iwerddon \u00e2 gwledydd Prydain. Roedd yn wifren drwchus, tua 75mm o drwch yn gorwedd ar wely\u2019r m\u00f4r. C\u00e2i ei gwarchod gan filwyr yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf a\u2019i defnyddio am flynyddoedd lawer wedyn nes y cafodd ei disodli gan ddulliau cyfathrebu gwell. <\/p>\n\n\n

\n
\"Cwt
Cwt Telegraff Abergeirch<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n
\n
\"Cable
Darn o \u2018teleraph Cable\u2019 Abergeirch i Iwerddon<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Mae afon Geirch o Gors Geirch yn llifo trwy Nant y Gledrydd a phentref Edern, ac i\u2019r m\u00f4r yn Abergeirch.
Un o hoff lecynnau J. Glyn Davies oedd Aber Geirch:
\u2018At bwll y cefnro\u2019n Abergeirch,
rhu\u2019r m\u00f4r ar glybod,
a\u2019r tonnau\u2019n hyrddio i mewn fel meirch,
\u2013 mil mwy i ddyfod.
Ond tawel iawn oedd bwthyn Sian
cyn mynd yn furddun
Hen Sian a\u2019i hieir, cath, barcud, br\u00e2n,
holl deulu\u2019r llecyn.<\/p>\n\n\n\n

Cors Geirch<\/strong> (SH308 382)\u2013 Gorwedd Cors Geirch i\u2019r de-ddwyrain o Edern. Mae\u2019r afon Geirch yn llifo drwy gors sy\u2019n gynefin pwysig i rywogaethau prin o flodau a llystyfiant. Mae\u2019n Warchodfa Natur ond gellir cael mynediad iddi wrth droi am Geidio oddi ar ffordd A497 Pwllheli\/Nefyn.<\/p>\n\n\n\n

5 <\/mark> Cwmistir – Cyprian 1881<\/strong> – 0 dan dir Hirdre Fawr mae Porth a Chreigiau Rhosgor (Rhosogor ar fapiau) a ddaeth i enwogrwydd gyda thrychineb y “Cyprian”, llongddrylliad ag iddi’r hanes mwyaf gafaelgar o’r cyfan i gyd,’ Roedd agerlong y “Cyprian” ar daith o Lerpwl i Genoa gyda Ilwyth o gargo cymysg ym mis Hydref 1881.<\/p>\n\n\n

\n
\"Y
Y Cyprian<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Chwythodd gwynt gorllewinol hi oddi ar ei chwrs a gwelwyd hi gan bobl Nefyn a’r Morfa yn nesu at y lan. Gyrrwyd y llong fel tegan brau o’i chwrs ar greigiau LI\u0177n, Mor ddiymadferth a phetai Y gwynt a’r tonnau’n un. Dyna’r sefyllfa a wynebai griw bad achub Porthdinllaen pan benderfynwyd bod y storm yn rhy ffyrnig i hyd yn oed y gwyr dewr hynny fynd allan. Cafwyd cwyn yn erbyn y bad achub am nad aethant allan a chynhaliwyd ymholiad. Yr hyn a drodd y ddadl o blaid y bad achub oedd i ddeg o gapteiniaid lleol dystio fod y tywydd yn rhy arw i’w lansio.
Yn Rhosgor y daeth y “Cyprian” ar y creigiau a rhaid oedd i’r criw wneud eu gorau i ddianc i ddiogelwch. Pan oedd y Capten Strachaan, fel yr olaf i adael y llong, am fentro oddi ar ei bwrdd, canfod wnaeth y Cabden fod ganddo “stowaway”<\/p>\n\n\n

\n
\"Cpt.
Cpt. Strachan<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Daeth y bachgen i’r lan yn ddiogel. Boddodd y Capten ac aed ag ef a chryff morwyr eraill i’r CefnamwIch Arms yn Edern ar gyfer eu hadnabod, a rhoddwyd heddwas yno i’w gwarchod rhag gwyr y wasg. Yn \u00f4l y “DailyPost” daeth dau gorff i’r lan ym Mryn Ogo Lwyd ac un arall ger Bryn Gwydd.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"\/<\/figure><\/div>\n\n\n

Gosodwyd carreg<\/a> ym mynwent Edern<\/a> “er cof am 19 o forwyr foddodd trwy ddrylliad yr agerlong ‘Cyprian’ ar Benrhyn Cwmistir, 14 Hydref 1881 gan y Cyngor Plwyf yn 1942. Aed A’r capten i’w gladdu i Lerpwl.<\/p>\n\n\n\n

Anrhegwyd y trigolion lleol hynny am eu hymdrechion glew yn ceisio achub aelodau criw y “Cyprian” ar greigiau Rhosgor. Cyflwynwyd sofren iddynt hefyd gan sgweiar Nanhoron mewn parti a roddodd iddynt. Gwelais gwdyn bychan a wnaed gartref i gadw’r sofren, a medal a thystysgrif gyflwynwyd i David Jones o Forfa Nefyn. Dywed Carol Hughes, mewn cyflwyniad i draethawd yn “Cymru a’r M\u00f4r” (cyfrol 4), mai ei daid ef, Seth Hughes o Benbryn Glas, Nefyn a achubodd y bachgen ac iddo yntau dderbyn yr un gwobrwyon yn union.<\/p>\n\n\n\n

Mewn erthygl ar Capten William Roberts, Yr Ochor, Llanengan ym “Meistri’r Moroedd” cyfeirir at ei anturiaethau ac fel y suddodd ei long ger yr Azores. Cludwyd ef a’i griw i Lerpwl ar fwrdd yr “Highland Watch”, a deallodd nad oedd prif swyddog y llong honno yn neb llai na “stow-away” y “Cyprian”! Pan laniodd roedd yn amser Eisteddfod Genedlaethol Penbedw, ac ymwelodd A hi y diwrnod y dyfarnwyd y Gadair Ddu i Hedd Wyn.<\/p>\n\n\n\n

Daeth hanes antur y “Cyprian” i glustiau gwraig o Henley onThames a rhoddodd,\u00a3800 i Gymdeithas y Bad Achub. Canlyniad hyn fu prynu bad achub ai leoli yn Nhrefor a chyfeirio ato, fel Bad Achub Llanaelhaearn. Galwyd ef yn “Cyprian”, ond dim ond unwaith y lansiwyd ef.<\/p>\n\n\n\n

6 <\/mark> Tywyn<\/strong>\u00a0\u2013 Yn y ffermdy hwn y cynhaliodd Howell Harris seiadau \u2013 y gyntaf ohonynt yn gynnar ym mis Chwefror 1741.<\/p>\n\n\n\n

Traeth Tywyn<\/strong> \u2013 (SH 23103755) Ym mhen deheuol y traeth mae craig yn y tywod. Dyma\u2019r Ebol \u2013 mae \u00f4l carn ebol i\u2019w weld arni. Pan fyddai \u00f4l y carn wedi\u2019i orchuddio \u00e2 thywod roedd coel yn dweud y byddai prisiau\u2019r farchnad yn isel ond yn llawer gwell pan fyddai lefel y tywod yn isel. Arferai ffermwr o\u2019r ardal luchio\u2019r tywod oddi arni i sicrhau fod pethau\u2019n codi yn eu gwerth!<\/p>\n\n\n\n

Daw Cerrig Delysg i\u2019r golwg ar drai ac arni wymon o\u2019r enw \u2018delysg\u2019 \u2013 gwymon bwytadwy. (Lladin \u2013 Fucus palmatus.)<\/p>\n\n\n\n

Porth Sglaig<\/strong> \u2013 Gerllaw mae Penrhyn Crydd, lle mae afon Felin (afon Cwyfan gynt) yn llifo i\u2019r m\u00f4r Gwelir olion melin o\u2019r hen oes yma. Ar lan yr afon honno yn ymyl y m\u00f4r mae Ffynnon Cwyfan. Cwyfan sefydlodd eglwys Tudweiliog. Arferid offrymu pinnau yn y ffynnon er mwyn gwella defaid ar groen ac anhwylderau eraill. Mae enwau arfordirol arbennig yma fel Llety\u2019r Eilchion, Porth Lydan, Penrhyn Copor a Phorth Cychod.<\/p>\n\n\n\n

Porth Cychod<\/strong> (SH 22073754) \u2013 Fel yr awgryma\u2019r enw ym Mhorth Cychod cadwai pysgotwyr Tudweiliog a Phenllech eu cychod. Cysylltir y fan hyn a digwyddiad arbennig iawn. Un bore ym mis Mawrth 1933, cychwynnodd dau lanc ifanc allan mewn cwch i osod cewyll, ond collasant eu rhwyfau. Fe\u2019u cariwyd allan i\u2019r m\u00f4r gan y gwynt a\u2019r llanw a\u2019r diwedd fu iddynt gael eu golchi i\u2019r lan yn Kilkeel yng ngogledd Iwerddon. Gallwch ddychmygu\u2019r holl bryderu a fu yn Nhudweiliog a\u2019r llawenydd pan gafwyd y neges fod yr hogiau\u2019n
ddiogel.
Tybed beth fyddai eu tynged pe bai\u2019r gwynt wedi chwythu ychydig mwy i\u2019r gorllewin a\u2019u gyrru heibio gogledd Iwerddon. Ar yr allt gwelir adeilad a fu unwaith yn fan i deulu Cefnamwlch gysgodi pan ddeuent i fwynhau\u2019r haul ac awel y m\u00f4r yn ystod yr haf. Cyd-ddigwyddiad rhyfeddol ydi fod y tri brawd Tir Dyrys, Rhoshirawun a foddodd dri mis yn ddiweddarach ym Mhorth Widlin (Porth Fesyg) yn gefndryd i un o\u2019r bechgyn.<\/p>\n\n\n

\n
\"Porth
Porth Cychod<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

7 <\/mark> Porth Ysgaden<\/strong> – Un o\u2019r porthladdoedd bychain a fu\u2019n brysur yn gwasanaethu ardal wledig Pen Ll\u0177n, ardal brin ei thrafnidiaeth ar dir. Deuai llongau bychain yma rhyw hanner dwsin o weithiau bob blwyddyn yn ystod y bedwaredd ganrif ar bymtheg yn \u00f4l David Thomas.
Yn y ganrif flaenorol deuent o Lerpwl a Chaer yn bennaf gan fewnforio nwyddau megis llestri, haearn, lledr, pyg, tar, baco, snisin, te, coffi, gwin, siwgr, orennau ac ati. Deuid \u00e2 s\u00f4p wast yn falast o Iwerddon i\u2019w chwalu ar y caeau fel gwrtaith i\u2019r tir, ynghyd \u00e2 chanhwyllau gw\u00ear, lliain, a chasgenni gweigion i\u2019r penwaig.<\/p>\n\n\n\n

\n