{"id":758,"date":"2023-04-19T23:06:18","date_gmt":"2023-04-19T22:06:18","guid":{"rendered":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=758"},"modified":"2023-07-28T21:38:58","modified_gmt":"2023-07-28T20:38:58","slug":"llwybr-llangwnnadl-i-plas-yn-rhiw","status":"publish","type":"page","link":"http:\/\/crwydro.co.uk\/crwydro-c\/?page_id=758","title":{"rendered":"Llwybr Llangwnnadl – Plas yn Rhiw"},"content":{"rendered":"\n
<\/object>Map Llangwnnadl – Plas yn Rhiw<\/a>Lawrlwytho<\/a><\/div>\n\n\n\n

Gwyliwch Aled Hughes (BBC radio Cymru) yn cerdded y daith yma.- Llangwnnadl – Plas yn Rhiw<\/a> (3 rhan)<\/p>\n\n\n\n

MANYLION Y DAITH<\/h2>\n\n\n\n

Amcan o hyd: 28.3km\/17.6 milltir.
Amcan o\u2019r amser: 7-8 awr.
Map AO: graddfa 1:25 000 Explorer 254.
Man cychwyn \/ gorffen: Penllech (SH 205 346) \/ Plas yn Rhiw (SH 237 282).<\/p>\n\n\n\n

PETHAU I WELD AR Y DAITH<\/h2>\n\n\n\n

1 <\/mark> Porth T\u0177 Mawr \/ Y Stuart \u2013 1901<\/strong>\u00a0\u2013 Ym Mhorth T\u0177 Mawr, yr aeth y \u201cStuart\u201d i helbulon; mae\u2019r hanes hwn hefyd wedi ei groniclo yng nghyfres deledu \u201cAlmanac\u201d. Yr hyn sy\u2019n tynnu\u2019r holl sylw at y llongddrylliad hwn yw mai wisgi oedd cyfran go dda o\u2019r cargo. Canlyniad hyn fu rhoi enw newydd i\u2019r fan, sef Porth Wisgi. Mae\u2019n debyg y bu cryn ysbeilio yma, a\u2019r pictiwr a gawn yw fod pawb, o\u2019r byd a\u2019r betws, am y gorau unai yn casglu\u2019r poteli neu yn yfed cymaint ag oedd modd.<\/p>\n\n\n\n

\u2018Does dim amheuaeth na fu 1901 yn dipyn o flwyddyn yn y fro a mynegwyd cryn bryder yng Nghyfarfod Ysgol Dosbarth Pen LI\u0177n. Gosodwyd y testun \u201cYsgrif fer ar gychwyniad, a drylliad y llong \u2018Stuart\u2019 ar greigiau Porth Ty Mawr, Ll\u0177n\u201d yng Nghymldeithas Lenyddol Pen y Graig yn 1925 a gwelir y pryder am safonau moesol y trigolion yn parhau chwarter canrif yn ddiweddarach. Disgrifia\u2019r buddugol, J. 0. Roberts, T\u0177 Mawr Penllech mewn sobrwydd y sefylllfa a dyfynnaf ef heb ddiweddaru\u2019r orgraff,
Yr oedd \u201cstaen\u201d y gwaed ar y wefus, yn profi nad oedd gan ambell un ddim at dynnu corcyn or botel, felly nid oedd dim iw wneud ond taro ei gwddf yn y graig, ac arllwys yr hylif poeth ir cylla heb gofio am y gwydr miniog! mewn lle ychydig or neulltu yr oedd \u201ccask\u201d, ac wedi taro ei dalcen i mewn, canfuwyd yn ebrwydd pa beth oedd ei gynwysiad- \u201cwisgi\u201d \u201cangen yw mam dyfais\u201d- medd hen air, \u2013 wele un yn tynu ei esgid ac yn ei yfed o hono fel or \u201cglass\u201d gore allan un arall gyda\u2019i flwch myglus, etc. pawb yn hwyluso y gwaith o\u2019i wagio. Gerllaw yr oedd ffrwd fechan loyw-ber fel grisial, yn sisial rhwng y cerrig; ac yn llifo dros y bistylloedd bychain dros y creigiau i lawr tua\u2019r m\u00f4r, a\u2019i llwybr mor laned a\u2019r awyr ond yr oedd yn well gan ddyn serio ei gylla, pylu ei ymenydd, haearneiddio ei gydwybod, a hyrddio ei enaid i ddinistr bythol guda hylif y \u201ccask\u201d, yn hytrach na manteisio ar ddiod Duw, \u2013 d\u0175r. 0 ynfydrwydd \u2013 a pha hyd?<\/p>\n\n\n\n

Bu\u2019r baledwyr yn brysur hefyd, a phan osodwyd y digwyddiad hwn yn destun yn Eisteddfod y Rhos yn 1902, John Owen, Brychdir ddaeth yn fuddugol.<\/p>\n\n\n\n

Ceir peth o hanes y \u201cStuart\u201d yn \u201cBIas Hir Hel\u201d a hefyd fe\u2019i crybwyllir yn \u201cPigau\u2019r S\u00ear\u201d. Yn \u00f4l darlith Robin Gwyndaf ymwelodd Serah Trenholme, \u00e2\u2019r fan a gwelodd yr ysbeilio. Cefais ei hanes yn fanwl gan fy ewythr. Evan John Griffith, gan fod nodiadau Hugh W. Jones, Bryn Villa ganddo. Roedd Hugh Jones Bryn yn llygad-dyst i\u2019r cyfan ac yn gofnodwr manwl.
Cychwyn wnaeth hi o Lerpwl i Seland Newydd ar Wener y Groglith 1901 gyda chriw o 19 a\u2019i swyddogion ifanc. Mae\u2019n rhaid mai diffyg profiad oedd yn fwyaf cyfrifol am y \u201cddamwain\u201d gan nad oedd y tywydd yn ddrwg, niwi a glaw m\u00e2n yn \u00f4l y s\u00f4n, a dim byd gwaeth. Credid y byddai modd ei hwylio eilwaith ar \u00f4l iddi ddod i\u2019r lan, ond ymhen ychydig ddyddiau cododd gwynt o\u2019r m\u00f4r a thorri ei mastiau a\u2019r rheini yn eu tro yn disgyn ar y llong a\u2019i hagor. Canlyniad hyn fu gwasgaru\u2019r cargo oedd yn cynnwys llestri, wisgi, stowt, canhwyllau, matsus, pianos, gorchuddiau lloriau ac yn y blaen. Mae\u2019r llestri i\u2019w gweld hyd dreselydd yr ardal heddiw ac mae rhai poteli or wisgi yn dal heb eu hagor.
Mae un o diwbiau\u2019r \u201cStuart\u201d i\u2019w weld yn glir yn y creigiau melynion heddiw, a daw peth ohoni i\u2019r golwg ar dreiau mawr.
Un o\u2019r ffactorau oedd yn gyfrifol am y trafferthion yr aeth y \u201cStuart\u201d iddynt oedd i\u2019w chel fynd ar draws llong arall oedd yn gorwedd o dan y dwr. Y \u201cSorrento\u201d Mwy\u2026<\/a><\/p>\n\n\n\n

diolch i Elfed Gruffydd am dyffyniadau o \u2018Ar hyd ben \u2018rallt\u2019<\/p>\n\n\n\n

2 <\/mark><\/mark> Porth Iago<\/strong> \u2013 (SH 16753165) trowch i\u2019r chwith ar l\u00f4n fferm a mynd i T\u0177 Mawr Bodferin (parcio) Traeth bychan tywodlyd hynod o gysgodol yn wynebu\u2019r de orllewin ydyw. Nid yw Llwybr Arfordir Cymru\u2019n mynd trwy fan hyn. <\/p>\n\n\n\n

Allan yn y m\u00f4r o\u2019r Tyllborth i\u2019r gogledd mae Maen Mellt. Bu hwn yn broblem i longau ar hyd y canrifoedd gan fod natur y garreg ynddo\u2019n fagnetig ac yn amharu ar gwmpawdau llongau. I\u2019r de o Both Iago aeth y \u2018Newry\u2019 ar y creigiau yn Ogof Newry:<\/p>\n\n\n\n

\u2018Llong go fawr a gariai ymfudwyr o Iwerddon i Quebec ym mis Ebrill 1833 oedd y Newry. Aeth ar y creigiau a chollwyd pump ar hugain o\u2019r pedwar cant oedd ar ei bwrdd. Byddai\u2019r colledion yn llawer uwch oni bai am ddewrder Dafydd Griffith, hen forwr a drigai ym Morfa Trwyn Glas. O ganlyniad i\u2019w ddewrder enillodd fedal gan y Gymdeithas Frenhinol Genedlaethol, ynghyd ag \u00a320. Trosglwyddwyd y fedal hon o un Dafydd Griffith i\u2019r llall. Claddwyd y rhai a gollwyd oddi ar fwrdd y Newry ym mynwent Eglwys Sant Hywyn, Aberdaron.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Porth Iago<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

3<\/mark> <\/mark> Porthor<\/strong> – Tir ym mherchnogaeth yr Ymddiriedolaeth Genedlaethol. Caiff ei adnabod gan ei lys enw Saesneg \u2018Whistling Sands\u2019, enw a gafwyd oherwydd y s\u0175n a gaiff ei wneud wrth gerdded dros y tywod gwyn. Daw\u2019r s\u0175n oherwydd straen croeswasgiad pwysau ar y tywod, a dim ond dau draeth yn Ewrop gyfan sydd yn gwenud hyn. \u00a0Mae\u2019r maes parcio agosaf 590ft\/180m i ffwrdd, er nid yw hyn yn ei rhwystro rhag bod yn hynod o boblogaidd gyda theuluoedd yn chwilio am ddiwrnod allan. Mae\u2019r golygfeydd oddi wrth y traeth – a nifer o\u2019r llwybrau cerdded – yn anfarwol. Mae cyfyngiadau ar g\u0175n ar yr traeth. Drwy gydol misoedd yr haf ceir siop a thoiledau.<\/p>\n\n\n

\n
\"Porth
Porth Iago<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

4 <\/mark> Chwarel Iasbis Carreg<\/strong> – Ym 1901 darganfuwyd gwythiennau o faen iasbis hyd at 37 metr (40 llath) o led ar waelod Mynydd Carreg. Mae maen iasbis hefyd yn dod i\u2019r brig ar y clogwyni m\u00f4r gerllaw. Yn \u00f4l y s\u00f4n yn 1904 y cafodd y chwarel ei hagor. Ychydig iawn o wybodaeth sydd am y chwarelydda yma ond mae\u2019r olion yn amlwg ar yr arfordir rhwng Porthor (SH16682996) a Phorth Orion (SH15602880). Ar odre Mynydd Carreg (SH 16102905), ger Porthorion bu cryn gloddio yn gynnar 20fedG. Craig fetamorffig yw maen iasbis a ffurfiwyd ar ddiwedd y cyfnod Neoproteros\u00f6ig Cyn-Gambriaidd, rhwng 1,000 miliwn a 541 miliwn o flynyddoedd yn \u00f4l.<\/p>\n\n\n

\n
\"Chwarel
Chwarel Iasbis, Carreg<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Roedd Iasbis yn fwyn gwerthfawr a\u2019r pryd hynny roedd darn dwy fodfedd giwb ohono\u2019n werth \u00a360. C\u00e2i ei ddefnyddio i ychwanegu at wychder adeiladau dinasoedd mawrion, megis Cadeirlan Westminster a Phalas St James yn Llundain. Cafodd Iasbis ei gloddio ar Fynydd Carreg, ger Porthorion ac yn Llanllawen, Uwchmynydd.<\/p>\n\n\n\n

Rhyw 1km oddi yno mae Pont Nant y Widdan ac wrth fynd \u00e2 darn anferth o iasbis drosti dymchwelodd y bont. Ai llun o\u2019r llwyth hwnnw gafodd ei dynnu wedi iddo gyrraedd Pwllheli ar wagan yn cael ei thynnu gan dracsion. <\/p>\n\n\n\n

\"Iasbis
Tracsion gwaith Iasbis Carreg Plas, Aberdaron wedi cyrraedd Y Maes Pwllheli gyda maen iasbis i’w anfon i ffwrdd a tren. Thomas Jones ‘Ship’ Aberdaron oedd y gyrrwr (tad Thomas Glyn).<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

5 <\/mark> Dinas Mawr a Dinas Bach <\/strong>– Mae’r enwau’n awgrymu y gallai fod caer yma ganrifoedd lawer yn \u00f4l. Bellach mae\u2019n lleoliad poblogaidd ymhlith pysgotwyr ac mae crancod yn cysgodi yn y tyllau niferus yn y creigiau. Yn Ninas Fawr ceir y tyllau canlynol: Tyllau Gwmanog, Tyllau Plu\u2019r Geunydd a Thyllau Trwyn Tywod, ac ar Ddinas Bach: Twll Richard Ty\u2019n Ffynnon, Twll Dyfn, Tyllau\u2019r Ebolion, Pwll Ithel a Charreg Felys.<\/p>\n\n\n

\n
\"Dinas
Dinas Mawr a Dinas Bach<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

6 <\/mark> Capel Carmel<\/strong> – (SH 16252 28385) \u2013 Dywedir bod Capel y Bedyddwyr yn dyddio o c1810 neu 1818 ond heb ei nodi ar Fap Degwm 1844. Eithriadol o fach gyda\u2019r golau mewnol gwreiddiol. Y mae y Capel a\u2019r Plas, y t\u0177 capel, yn un rhes, a\u2019r ddwy ran o\u2019r un maint yn fras, gyda\u2019r Nenfwd estyllog, c1915.<\/p>\n\n\n

\n
\"\"
Capel Carmel<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Plas Carmel <\/strong>-(SH 16252 28385) \u2013 Dyma brosiect cymunedol sydd am adfywio\u2019r safle lle saif Capel Carmel a hen Siop Plas, i fod yn hwb gymdeithasol fywiog unwaith eto. Mae yna gaffi ardderchog yno, ychydig oddi ar lwybr yr arfordir. Y nod yw gwneud defnydd sensitif o\u2019r capel, t\u0177, siop a\u2019r ardd i greu adnodd treftadaeth cynaliadwy a gweld bywyd unwaith eto yn y \u2018capel bach gwyngalchog ym mhellafoedd hen wlad Ll\u0177n\u2019 a welodd Cynan.<\/p>\n\n\n\n

Mae\u2019n anhygoel bod cymaint o gyfoeth hanesyddol a diwylliannol amrywiol yn perthyn i filltir sgw\u00e2r Plas Carmel. Y weledigaeth yw i gasglu a gwarchod y storiau hyn a\u2019u pasio nhw ymlaen i\u2019r cenedlaethau ifanc, tra\u2019n gwneud lle i rhai newydd. Yma, bydd pontio gwerth canrifoedd o hanes a straeon lleol gyda\u2019n byd ni heddiw, a\u2019r rheiny yn rhan annatod o fywydau\u2019r trigolion lleol. O lwybrau\u2019r Seintiau a\u2019r Pererinion i lwybrau Dic Aberdaron, dewch ar daith i Blas Carmel, ble mae tirwedd a daeareg yn cwrdd \u00e2 hud a chwedlau lleol. Y gobaith ydi y bydd straeon Plas Carmel yn aros efo chi am amser hir, os nad am byth. Mwy…<\/a><\/p>\n\n\n

\n
\"Plas
Plas Carmel<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

7 <\/mark> Mynydd Mawr<\/strong> a Mynydd Gwyddel <\/strong>– Dyma\u2019r \u2018mynyddoedd\u2019 yn mhen eithaf Ll\u0177n gyda Ogof y Gath yn rhedeg rhyngddynt i lawr i Swnt Enlli. Yno yn y creigiau mae Ffynnon Fair, yn enwog o Oes y Seintiau, ac yn hynod am fod dwr croyw ynddi er fod yn m\u00f4r yn golchi drosti ar lanw. Ar y gwastad lle mae\u2019r llwybr yn cychwyn i lawr i\u2019r ffynnon mae olion petryal Capel Mair. Ceir y cofnod cynharaf ohono dyddiedig 1748 ar fap gan Lewis Morris.<\/p>\n\n\n\n

Mae ffordd goncrit a godwyd amser yr Ail Ryfel Byd yn rhedeg i gopa Mynydd Mawr. Ar y copa ceir arddangosfa gan yr Ymddirieolaeth Genedlaethol. Mae\u2019r gerdd olaf gyfansoddodd Cynan wedi ei lleoli ar Fynydd Mawr a cheir disgrifiad hudolus o\u2019r golygfeydd ac yn arbennig sancteiddrwydd Ynys Enlli. Dyma\u2019r fan gorau i weld Enlli.<\/p>\n\n\n

\n
\"Enlli
Enlli o Mynydd Mawr<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

8 <\/mark> Parwyd<\/strong> – Dyma ran o\u2019r arfordir gyda\u2019r gelltydd serthaf yn Ll\u0177n. Rydym yn fwy cyfarwydd \u00e2\u2019r enw yn ei ffurf luosog, parwydydd, ond a ddefnyddir yn gyffredin yma ac ar Drwyn Cilan am graig serth iawn. Yn 1794 priodwyd dau o\u2019r ardal ac aethant i fyw D\u0177\u2019n L\u00f4n, Uwchmynydd, gerllaw\u2019r Parwyd. Ymhen rhai blynyddoedd blinwyd hwy gan ddrychiolaeth, ond pan ddarllenid darn o\u2019r Ysgrythur byddai\u2019r ddrychiolaeth yn cilio i gyfeiriad y Parwyd ac yno y byddai\u2019n hofran cyn diflannu. Canlyniad hyn fu i\u2019r p\u00e2r ifanc ymadael a mynd i fyw i Rhwng Ddwyborth, plwyf Bodferin. <\/p>\n\n\n\n

Yn yr ardal, yn 1801, gollyngwyd peilot o long ar greigiau Grepach. Roedd yn feddw iawn ond rhywsut llwyddodd i gyrraedd pen y clogwyn a mynd i gysgodi mewn corlan ddefaid. Yn y bore bach, a hynny cyn sobri, ceisiodd anelu am ei gartref ond aeth i\u2019r cyfeiriad anghywir a diflannodd dros y dibyn ac i\u2019r m\u00f4r. Dywed Myrddin Fardd mai\u2019r enw addas ar y fan hon yn ei amser ef oedd Pared Gallt Uffern \u2018am ei bod megys yn erchwyn i\u2019r cyfyngfor tonog ac enbydus y sy rhyngddi ag Ynys Enlli\u2019<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

9 <\/mark> Aberdaron<\/strong> – Mae Aberdaron yn bentref deniadol gyda\u2019i draeth, ei dai bwyta, ei siopau cynnyrch lleol a\u2019i dai a phontydd llawn cymeriad. Mae\u2019n werth galw ym Mecws Islyn, gyda\u2019i do gwellt, nid yn unig am fara a danteithion cartref, ond i fwynhau\u2019r lluniau a\u2019r mapiau a\u2019r darnau o dreftadaeth sy\u2019n addurno waliau\u2019r caffi. Adeilad hynafol a diddorol yw\u2019r Gegin Fawr, hen dafarn y pererinion. Mae Aberdaron yn bentref hynafol a hanesyddol. Er hynny, mae\u2019n dal yn bentref bach. Mae\u2019r ffyrdd yn dal yn gul a throellog ac mae\u2019r ddwy bont gerrig, Pont Fawr a Phont Fach, a adeiladwyd ym 1823 yn gyfyng iawn. Yr ochr draw i\u2019r pontydd mae\u2019r ffordd yn lledu ychydig i ffurfio sgw\u00e2r marchnad. Ym 1773, disgrifiodd Pennant Aberdaron fel pentref tlawd ym mhen draw sir Gaernarfon. mae yna nifer o achosion smyglo ar hyd arfordir Ll\u0177n, dyma un enghraifft \u2013 1808 \u2013 Daliwyd lygar yn Aberdaron am smyglo halen.\u00a0mwy\u2026.<\/a><\/p>\n\n\n

\n
\"Aberdaron\"
Aberdaron<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

10 <\/mark> Porth Ysgo<\/strong> – Porth Ysgo sy\u2019n dilyn gyda\u2019i olion diwydiannol, dieithr i L\u0177n. Bu cryn fri yma yn ystod y Rhyfel Byd Cyntaf pan allforid y mangan\u00ees a gloddid o\u2019r gelltydd cyfagos. Mae s\u00f4n fod y Rhufeiniaid wedi bod yn cloddio yma ganrifoedd ynghynt, gan ddefnyddio\u2019r mwyn i lifo dillad. Yn niwedd y bedwaredd ganrif ar bymtheg ailddechreuwyd cloddio ym Mynydd y Rhiw ac i lawr Nant y Gadwen i gyfeiriad Porth Ysgo.
C\u00e2i\u2019r mango o\u2019r Rhiw ei gario mewn troliau at ffrwd lle byddai\u2019r gwragedd yn ei olchi. Yna eid ag ef mewn ceir llusg i Borth Neigwl i\u2019w lwytho ar longau. Pan sylweddolwyd fod galw am y mango, rhedwyd weiar-r\u00f4p i lawr i lanfa a godwyd wrth ymyl y Graig Ddu, o dan y Garth ym Mhorth Neigwl. Yn ystod gaeaf 1910-11 dinistriwyd y lanfa ac ni atgyweiriwyd hi wedyn. Codwyd glanfa ym Mhorth Ysgo hefyd a rhedwyd rheilffordd i lawr ati o Fynydd y Rhiw. Yn nechrau\u2019r ganrif roedd ardal y Rhiw yn cynhyrchu 90% o fangan\u00ees gwledydd Prydain, gan gyflogi hyd at ddau gant o weithwyr. Bu unwaith fwriad i ymestyn y rheilffordd o Bwllheli i\u2019r Rhiw, ond ni pharhaodd y bri.<\/p>\n\n\n

\n
\"'Winch'
\u2018Winch\u2019 Nant Gadlan, Porth Ysgo<\/figcaption><\/figure><\/div>\n\n\n

Ailagorwyd y mwynfeydd yn ystod yr Ail Ryfel Byd i\u2019w cau\u2019n derfynol ym mis Rhagfyr 1945. Ym Mhorth Ysgo mae craig yn dwyn yr enw Carreg y Ring oherwydd fod arni hithau, fel aml un arall, ddolen i glymu llongau wrthi. Mae Pistyll y Gaseg yn rhaeadru i lawr o ben yr allt i draeth caregog tawel. Ceir Pwll y Gaseg yma hefyd yn yr un rhan o\u2019r traeth. Ym mhen dwyreiniol Porth Ysgo ceir Porth Alwm \u2013 Porth Alm ar lafar \u2013 ac i\u2019r lle hwn y rhed Nant y Gadwen. Gwelir trwyn bychan ar y map yn gwahanu Porth Alm oddi wrth Borth Ysgo. Dyma\u2019r Trwyn Coch. Yng nghwr dwyreiniol Porth Ysgo ceir Carreg Oswald.<\/p>\n\n\n\n

11 <\/mark> Plas yn Rhiw – Cyflwynwyd hen blasty Plas yn Rhiw i\u2019r Ymddiriedolaeth Genedlaethol gan y chwiorydd Keating. Er mai perthyn i\u2019r 17eg ganrif y mae\u2019r adeilad presennol, fe\u2019i codwyd ar safle hen lys oedd yn eiddo i frenin Gwynedd yn y 9fed ganrif. John Lewis oedd yn byw yn yr adeilad yn yr 17eg ganrif, yr oedd ei deulu yn disgyn o Frenin Powys yn y nawfed ganrif ac roedd y teulu wedi bod yn y Rhiw ers cyfnod y Tuduriaid. Daeth y t\u0177 i lawr trwy\u2019r teulu i Jane Lewis, a briododd William Williams, perchennog Plas yn Rhiw, yn 1811. Priododd eu merch y Capten Lewis Moore Bennet, ac mae\u2019n debyg mai\u2019r briodas hon wnaeth ei arwain at addasu ac ehangu\u2019r t\u0177 yn 1820.<\/p>\n\n\n\n

Ychwanegwyd adain y gegin i\u2019r gogledd yng nghanol y 19eg ganrif a pharhaodd yr yst\u00e2d yn nwylo\u2019r teulu hyd 1874, pan brynwyd hi gan Thomas Roberts ac y gosodwyd y lle i gyfres o denantiaid. Yn eu plith roedd yr Arglwyddes Strickland ac efallai mai hi wnaeth osod yr ardd. Yn ddiweddarach aeth Plas yn Rhiw i fab Mr Roberts ac yna fe\u2019i gadawyd yn y pen draw.<\/p>\n\n\n\n

Yn 1939 prynodd y chwiorydd Keating Plas yn Rhiw. Tair chwaer ddibriod oedd Eileen, Lorna a Honora o Nottingham yn wreiddiol, ac yn 1939 daethant hwy \u00e2\u2019u mam Constance, i fyw ym Mhlas yn Rhiw. Trwy eu hymdrechion brwd fe wnaethant adfer yr adeilad yn raddol, a oedd mewn cyflwr difrifol, ail-greu\u2019r ardd, ac ymdrechu\u2019n ddiflino i ddiogelu\u2019r amgylchedd. Roedd y chwiorydd yn gefnogwyr taer i Gyngor Diogelu Cymru Wledig a sefydliadau cadwraeth. Fe wnaethant ymgyrchu\u2019n llafar yn erbyn rhai cynigion; yn arbennig yn erbyn adeiladu gorsaf b\u0175er niwclear yn Edern.<\/p>\n\n\n\n

Yn ogystal \u00e2\u2019r plasdy ei hun a\u2019i nodweddion pensaern\u00efol diddorol, mae\u2019r ardd organig yn nodedig gan fod yma lecyn cysgodol a chasgliadau o blanhigion prin. Mwy\u2026<\/a><\/p>\n\n\n\n

ffynonellau llyfryddiaeth<\/sup><\/sub><\/a><\/p>\n\n\n\n

Cyfarwyddiadau<\/h2>\n\n\n\n

Wedi mynd heibio i Borth Colmon byddwch yn gadael yr arfordir am ychydig cyn ailgyfarfod y m\u00f4r wrth Borthor. Wrth fynd o amgylch trwyn y penrhyn byddwch yn llygad y gwynt a dengys y creigiau serth a chaled mai\u2019r tonnau gwyllt sydd yn llunio\u2019r tirwedd hwn. Y graig a\u2019r gwynt sy\u2019n gyfrifol hefyd am rosydd bendigedig y bryniau sy\u2019n britho\u2019r trwyn. Ymysg y cyfoeth grug ac eithin, sydd wedi cael ei siapio ar ffurf tonnog gan y gwynt, mae planhigion megis clustog fair a theim gwyllt yn dibynnu ar y pridd sur am
gynhaliaeth.
Ar y clogwyni eu hunain mae\u2019r cyfle gorau i fywyd gwyllt difyr a phrin ymgartrefu. Dyma yw cadarnle arwyddlun Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol Pen Ll\u0177n sef y fran goesgoch \u00e2 adnabyddir o\u2019i chri groch a\u2019i phig a choesau coch. Yn y gwanwyn a\u2019r haf, pan fydd y gwynt wedi gostegu rydych yn debyg o glywed galwadau\u2019r llurs, y gwylog a\u2019r amryw wylanod yn paru a magu cywion ar silffoedd y graig.
Mae\u2019r llu cen, gwymonau amrywiol, sbwngau, llygaid maharen a gwichiaid sydd yng nghlwm wrth y creigiau isaf yn byw o fewn cyrraedd y llanw neu\u2019r tonnau.
Maent wedi ymgartrefu hefyd ar arfordir greigiog Ynys Enlli sydd i\u2019w gweld yn glir o\u2019r tir mawr. Ar \u00f4l gadael Uwchmynydd byddwch yn troi tua\u2019r dwyrain, gan ddod yn gyntaf i bentref tawel Aberdaron cyn dringo\u2019n raddol tuag at Y Rhiw.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n
\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Cylchdeithiau eraill ar y map yma<\/strong>–<\/p>\n\n\n\n

A-Llangwnnadl<\/a> , B- Anelog<\/a> , C-Parwyd<\/a> , D-Daron<\/a> , E_Penarfynydd<\/a><\/p>\n<\/div>\n\n\n\n

Yn \u00f4l i dudalen Llwybrau Llinynnol Ll\u0177n<\/a><\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n
\n